گزارشی از چگونگی فرآیند شناسایی مجموعه تصویر هزاران نسخه خطی ماوراالنهر.

ميراث مكتوب - چند سال پس از فروپاشی دولت تزاری روسیه و تشکیل جمهوری های شوروی سابق، تحولاتی در مناطق مختلف آن قلمرو برای کسب استقلال و برافراشتن پرچم ملی شکل گرفت. این اقدامات به دلیل گسترش اندیشه کمونیسم و فشار نظامی - سیاسی روس ها بر صفحات جنوبی در قفقاز و آسیای مرکزی سودمند نیافتاد. در تغییر تقسیمات اداری - سیاسی این قلمرو پهناور سرانجام «جمهوری مختار شوروی تاجیکستان» در قسمت کوهستان شرقی امارت بخارا شکل گرفت و بدین ترتیب رابطه فرهنگی فارسی زبانان سرزمین ماوراءالنهر با تقسیم امارت مستقل بخارا به دو جمهوری تاجیکستان و ازبکستان، به دو پاره تقسیم شد. سیاست قرار دادن تاجیک ها در برابر ازبک ها برای استمرار سلطه بر منطقه که از سوی اتحاد جماهیر شوروی اعمال می شد بر اختلافات و گسست ها افزود به طوری که طی کوتاه زمانی جابجایی های قومی- خاندانی گاه داوطلبانه و گاه با هدف پاکسازی مناطق و محلات مختلف روی نمود.

ویژگی مهم امارت بخارای قبل از برآمدن اتحاد جماهیر شوروی در این جمله خلاصه می شد: «این منطقه به دلیل پایگاه هویتی فکر و اندیشه پارسی از موقعیت ممتاز و منحصربه فردی برخوردار بود.» آنچه بدین ویژگی جنبه تأثیرگذاری را می بخشید میزان قابل ملاحظه ای از «میراث نیاکان» پارسی گوی ما و آنها، در آن جغرافیا بود که یا اصالتاً در این مناطق به تحریر درآمده، یا از بازارهای ری، نیشابور، بغداد، شامات و مصر ابتیاع شده و انتقال یافته، و یا توسط مکاتب و مدارس پُرشمار از طلاب بخارا، سمرقند، خجند، خوارزم، تِرمذ، فرغانه و... استنساخ و گردآوری شده بود. این آثار با مصداق قرار دادن آنچه که باقی مانده است بدون تردید یکی از ذخایر مهم دنیای اسلام در حوزه فرهنگ و زبان، علم و اندیشه، فقه و کلام، و سنن و آداب است. به دلیل کثرت منابع فارسی این مجموعه، عملاً می توان چنین نتیجه گرفت که میراث مورد اشاره مؤید بخشی از تأثیر و جایگاه ایرانیان در تمدن اسلامی و تاریخ بشری است.

مجموعه مورد اشاره پس از این تغییرات در ساختار اداری- سیاسی منطقه به صورتی پراکنده منتشر شد. در ازبکستان سیاست تجمیع آثار و انتقال آنها به مرکزیت سیاسی ازبک نشین تاشکند در دستور قرار گرفت. از این رو کتابخانه های کهن بخارا، خوارزم، فرغانه، سمرقند و... یا انتقال یافت و یا تخلیه شد. در پس این رویداد، برخی از آثار توسط خانواده های تاجیک رانده شده به کوهستان های شرقی - یعنی منطقه تاجیکستان امروزی- وارد شد و در کتابخانه ها و مراکز متعدد جای گرفت. مهمترین این مراکز به ترتیب انستیتوی دستخط های آکادمی علوم جمهوری تاجیکستان بود و پس از آن کتابخانه های فردوسی شهر دوشنبه و اُورا تپه در نزدیکی خجند را می توان نام برد که مأوای آثار مورد اشاره گردیدند. با مرور زمان و جمع آوری نسخه های خطی از روستاها و شهرها به ویژه منطقه اسماعیلی نشین بدخشان بر کمیّت و قوت آثار جمع آوری شده افزوده شد و در نهایت به جهت کثرت تحقیقات و تتبعات تاجیکان و نیز بر اثر راهنمایی های شخصیت برجسته ای همچون استاد لاهوتی (ایرانی پناهنده شده به تاجیکستان) که بر منصب وزارت فرهنگ آن جمهوری تکیه زد، تصاویر متعددی از نسخه های منحصربه فرد تاشکند و سایر مناطق اتحاد جماهیر شوروی سابق نیز گردآوری و بر ارزش این گنجینه افزود.

طی اواخر سال 1391 با توجه به دریافت تصاویر رقومی شده برخی از متون موجود در ماورالنهر، و از سر توجه و دقت وزیر وقت امور خارجه جناب آقای دکتر سید علی اکبر صالحی، امکانی میسر گردید که کار مطالعه این آثار و شناسایی آن آغاز شود. بلاشک آثار این مجموعه حائز اهمیت مهمی در مطالعات ایرانشناسی، زبان فارسی، تصوف و عرفان، ماوراءالنهر شناسی، و سرانجام عقاید و اندیشه های مذهبی اعم از اسماعیلیه بدخشان تا شعبات و فروع مذاهب حنفی و شافعی پراکنده در منطقه را شامل شده است.

اگر تصمیم بر این باشد که به معرفی مختصر برخی از نوادر این مجموعه توجه شود عناوینی و نمونه هایی همچون موارد زیر را می توان مورد اشاره و مصداق قرار داد که از دو منظر قالب و ساختار (نفاست دستنویس)، و مضمون و محتوا حسب مورد معرفی می‏گردند:

1- دستنویسی کهن از «التفهیم لأوائل صناعة التنجیم» بیرونی به خط ثلث جلیّ که دارای خصایص سبکی زبانی و املائی سده‏های 6 و 7 هجری قمری است. [فی المثل مراعات قانون کهن دال و ذال پارسی، دنباله دار بودن الف‏های میانین کلمات، گاف پارسی به صورت که [با یک سرکش] و گاف تازی به صورت S و...]، در ترقیمه این نسخه کاتب نام خود را نمی‏آورد، فقط رقم تاریخ 628 یزد جردی [یزدگردی] در آن درج شده است. (نسخه 0138). نکته شایان یادآوری آن است که این نسخه در تصحیح «التفهیم» مرحوم همایی استفاده نشد. لذا از این دستنویس می‏توان برای اصلاح و ایضاح ابهامات راه یافته در بعضی نسخ چاپ استاد همایی بهره برد. گفتنی است نسخه اساس «التفهیم» چاپ ایشان رقم 538ق را دارد و پس از آن دستنویس تاریخدار دیگر، کتابت اواخر قرن ششم را بر صفحه دارد.

2- کلیات سعدی شیرازی (متوفی 691ق) نفیس و کهن. نفاستش از وجنات ظاهری آن پیداست و قدمتش به جهت رقم کتابت آنست، آن هم سنه 669ق. اگر چنانچه کاتب گمنام این اثر، این تاریخ را درست ضبط کرده باشد می‏بایست گفت، این دستنویس قدیمترین نسخه‏ای است که از آثار سعدی وجود دارد و به آنچه از قلم سعدی درآمده نزدیک‏تر است چه در ایام حیات سعدی کتابت شده است. گفتنی آنکه بنابر اقوال مشهور نخستین گردآورنده کلیات سعدی «علی بن احمد بن ابی بکر بیستون» است که در سال 726ق دست به جمع آوری 22 رساله سعدی اعم از غزلیات، قصائد، طیبات، خبیثات، ضواتیم و... زده است. قدیمترین نسخه تاریخدار مورد استفاده مرحوم فروغی در تنظیم کلیات متعلق بود به «لُرد گرینوی انگلیسی» در لندن که جزو ماترک وی بوده و تاریخ 720ق را در ختام داشته است. (نسخه شماره 0471).

3- السّتین الجامع للطائف البساتین (یا أحسن القصص) در موضوع وعظ و تذکیر از تاج الدین ابوبکر احمد بن محمد بن زید الطوسی. (نسخه شماره 0095) در فهارس موجود در ایران از این اثر ذکری یافت نشد.

4- «مبکیّات» با موضوع اندرزهایی زاهدانه در تفسیر آیات آخرت‏نگر قرآن (در دو قطعه) که همانا از آثار کرامیان ماوراءالنهر باشد (ن. ک: رونق المجالس ابوخمص عمر سمرقندی) (نسخه های 0012 و 0013)

5- دستنویس ارجمند و کمتر شناخته‏شده کتاب «سیر سلف الصالح» به عربی، دیگر نسخه مهمی است که شایسته امعان نظر بیشتر است. مؤلف اثر ابوالقاسم اسماعیل بن محمد بن فضل بن علی قرشی طلیحی تیمی اصبهانی است (مطابق مندرجات نسخه) که آن را در سال 521ق پرداخته است. از خصایص ظاهری آن نسخ قدیمی متن است که با توجه به رقم کتابت (1117ق) توسط پاینده محمد بن دوست محمد نجاری - بر فرض صحّت تاریخ کتابت- باید گفت که کاتب به مانند عده‏ای از کُتّاب متأخّر تمایل به شیوه ناسخان متقدّم داشته و بر منهج کهنه‏گرایی می‏رفته است (مثلاً اغلب بغداد را بصورت بغداذ و بغداذی نوشته!) مصنّف به ذکر احوال صحابه و تابعین و اتباع تابعین بصورت حروف معجم ابتدا کرده و در خِتام متن بر ترجمه احوال مشایخ و کبار صوفیان و عرفا می‏پردازد. (حدود بیش از 200 تن که با شمار تعداد صحابه و تابعان حدود 595 ترجمه حال بدست می‏دهد). آنچه اینجا در خور یادآوری است، شیوه تألیف اثر است که مطابق دیباجه آن بصورت املاء و استملاء بوده است (... و کان قد اقترح علیَّ جماعة من أهل العلم أن املی علیهم فی ذکر سیر السلف و أحوالهم...). نکته مهم آنکه چون متن از یک نویسنده اصفهانی و در اصفهان به تألیف درآمده، در 520 ق یک سال پس از تألیف «مجمل التواریخ» کتابت شد. فوائد و نکات قابل توجهی نسبت به اوضاع اجتماعی، سیاسی و فرهنگی اصفهان در عهد سلجوقیان خاصة در موضوع مفاخر و مشاهیر آن منطقه و بالأخص مشایخ صوفیه اصفهانی الأصل یا ساکن در اصفهان که در کتب طبقات صوفیه موجود مثل خواجه عبدالله انصاری، سلمی نیشابوری و هجویری به این وفور وجود نداشته را آورده است، از این‏رو در پاره‎‏ای موارد، آگاهی‏های موجود در این اثر یگانه‏اند. به روشنی باید گفت بخش پایانی کتاب عنوان «طبقات الصوفیة» دارد برای نمونه در ذیل ذکر شماره 570 می‏آورد: «طبقة اخری من المتصوفة و العارفین...». در منابع و فهارس موجود نشانی از وجود دستنویسی از این اثر در مخازن و کتابخانه‏های ایران بدست نیامد و تنها سراغی از آن در کتابخانه الأزهر مصر بدست آمد. این اثر با کد شناسه 1241 قابل بازیابی است.

6- نسخه‏ای کهن در موضوع مواعظ و حکم و نصایح که عمده خطاباتش به شاه وقت و پسرانش بوده و باید از نوع کتاب‏های نصیحة الملوک، تحفة الملوک و سیر الملوک باشد. آنچه که مایه تأسف است آنکه «اول و آخر این کهنه کتاب افتاده است»، لکن نخستین بخش بازمانده و موجود در نسخه «باب پنجم در صفت چاکری» است! و بخش دیگر که موجود مانده «باب هفتم در آداب پسران پادشاه» است. در وصف اوضاع ظاهری این دستنویس باید گفت که دو صفحه آغازین مذهب و مشعّر است و اوراق زیادی از آن وصّالی شده است. از خصایص گویشی و املایی آنکه گویا متن در هند سمت تألیف یافته و در پاره‏ای مواضع، کلمات هندی می‏آورد. واژه‏هایی مانند جنانج (بجای چنانچه)، کی (بجای که) در سراسر متن و در بعضی جاها قاعده کهن دال و ذال پارسی مرعی شده است. این نسخه با کد شناسه 1035 قابل مطالعه است.

7- نسخه‏ای از ذخیره خوارزمشاهی از سید اسمعیل حسینی جرجانی که تاریخ کتابت 605ق داشته است (به نسخ). با این حساب این دستنویس کهن قریب صد سال با زمان تألیف اثر در 506ق فاصله دارد. شوربختانه نسخه علاوه برافتادگی در انجام، از گفتار سیم ذخیره را از ابتدا دارد. قانون قدیم دال و ذال پارسی در همه موارد رعایت شده است، مثل باذ، بدیذ، آیذ و... . ولی از کاتب رقمی نمانده است. نسخه با کد شناسه 1132 قابل بررسی است.

8- دستنویس «التصریف» در پزشکی به عربی در شرح اسماء و عناوین و مصطلحات طبّی از مؤلفی مجهول، خط نسخه به نسخ است و با توجه به افتادگی در آغاز از باب دوم مقاله 29 آغاز می‏شود. گویا نسخه مدتی در دست یا تملّک پزشکی یهودی بوده که در بخش پایانی موجود نسخه (بجهت ناقص بودن در آخر)، چهار پنج سطر مطالبی به خط عبری نگاشته شده است که در میان این سطور عبری، تاریخ کتابت نسخه به عربی درج شده: «... کتب حادی عشر شوّال سنه سبعین و ستمایة...» (= کتابت 670ق) از مجموعه‏ای با کد شناسه 1202 (1).

9- از همین مجموعه مشتمل بر آثار پزشکی (با کد 1202) نسخه‏ای از کتاب «الروضة الطبیّة» عبیدالله بن جبرئیل بن بختیشوع(متوفی قرن دوم هجری) که گویا گزینشی است از اثر دیگرش تذکرة الحاضر و زاد المسافر موجود است که به خط نسخ قدیم و کاغذ نخودی فراهم آمده و مشتمل بر 50 باب است که نظیر بسیاری از تألیفات پزشکی بازمانده از عهد نهضت ترجمه بصورت سؤال و جواب آمده است. متن مصدر به مباحث عقلی و فلسفی است مثل کلیات خمس و قاطیغوریاس به مشکی و شنگرف. کتابت سده 7ق. (با اولویت (2)).

10- عنوان الشرف الوافی بعلم الفقه و التاریخ و النحو و العروض و القوافی: از «شیخ امام علامه شرف الدین اسمعیل بن ابی بکر مُقری شغدری شاوری شرجی یمانی مؤلف الارضاد رحمه الله» (مکتوب به نسخ در صفحه بدرقه). این اثر دائرة المعارفی در موضوعات پیش گفته در عنوان ترتیب یافته و کتابت این دست‏نویس در 1128ق است به خط لطف الله بن عنایت الله قاری (ظ: قادری). از دانش‏های سابق الذکر تنها بخش فقه آن برجای مانده است. با این همه در دیباچه کتاب از محتویات بخش‏های مختلف آن نام می‏برد و با توجه به آنکه در بخش تاریخ آن تنها به دولت رسولیان یمن که از 628-858ق در تَغِز حکومت داشتند، می‏پردازد. می‏بایست تصنیف آن دوران بوده باشد. از پساوند شَغدری نویسنده نیز پیوستگی قبیله‏ای وی روشن می‏شود چه، آل شغدر از قبایل آل سلیمان ساکن در نجران یمن بوده‏اند. علاوه بر این از وجنات بیان در خطبه کتاب- که گفته آل محمد اهل الله اند که بواسطه ایشان شریعت و سنت محمد (ص) محفوظ می‏ماند- و نیز خاتمه بخش فقه که قسمت موجود کتاب نیز هست «و صلی الله علیه محمد و آله و سلّم غایة التسلیم منه فی دارالنعیم» چنین برمی‏آید که وی از زیدیان دانشمند یمن است. از خصایص کتابت متن نخست آنکه نثر اثر بصورت سه ستون با حروفی که به شنگرف نوشته شده از هم متمایز گشته که چنین می‏نمایاند که هر صفحه در سه ستون است. دیگر آنکه الف‏های میانین کلمات برخلاف سایر دستنویس‏های این مجموعه سر کشیده‏اند نه دُم کشیده مثل: وإن عفا، و ما، و ثلاثمائه، و مایه، و ایضاً. همچنین مصنّف در مقدمه تصریح می‏کند که این کتاب بزرگی است که هنوز بر من در این زمینه کسی سبقت نجسته است. کد شناسه این نسخه 0832 است. ضمناً از این اثر دو نسخه در این مجموعه تاکنون یافت شده است.

11- کتابی کهن به پارسی به خط نسخ در موضوع احادیث اخلاقی و عبادی بر منهج از بعینیات که متأسفانه از آغاز و انجام افتادگی دارد. از ذکر سلسله مشایخ هنگام نقل احادیث چنین برمی‏آید که اعظم اساتید و شیوخ مصنّف از خطّه خراسان و فرارود بوده‏اند. فی‏المثل در نخستین بخش موجود از دستنویس، سلسله اساتید را بدینصورت آورده: «اخبرنا الشیخ القاضی الإمام الأجل الزاهد... ابوالیسر محمد بن محمد السنفی قال... بخاری، قال... سبحانی قال... ینجیکثی قال... استروشنه ای قال.. ترمذی و... . خصایص گویشی چندی در متن دیده می‏شود و مزید بر این بر بعضی کلمات اعراب گذاشته شده که حاکی از گونه گویشی کاتب است. با این همه قاعده دال و ذال پارسی در آن مراعات نشده است. گویا مؤلف اثر را با توجه به بخش‏های باقیمانده از مبحث «توحید» آغاز کرده سپس وارد مبحث «صلوة» می‏شود. ضمناً اشعاری به تازی در خلال مباحث و احادیث می‏آورد که به شنگرف ترجمه آن را بعد از عنوان «بارسی» بدست می‏دهد. ساختار متن به گونه‏ایست که هر فصل از این کتاب پس از ذکر یک حدیث به چهل مطلب با چهل حدیث متناسب با آن می‏پردازد. ابتدای کتاب با فصل دوم آغاز شده و فصل انتهایی موجود آن فصل سی و نهم است (که به ظنّ غالب در چهل فصل ترتیب یافته بوده است. با کد شناسه 1000).

12- نوروزنامه در احکام نوروز اثر خواجه عبدالحکیم ترمذی (م سده 4ق) رساله‏ای است مختصر از کاتبی به نام محمد شریف بدخشانی نجاری و کتابت 124ق. (نسخه شماره 118، اولویت 2) فی المثل در این باب که چنانچه نوروز منطبق با هریک از روزهای هفته در هر سال شود، چه فوائد و مضارّی در آن سال در راه است.

13- رساله «کشف الغطاء» اثر شمس الدین محمد کشّیی صاحب حدائق الحقائق (متوفی 625ق) از شاگردان امام فخر رازی در موضوع حکمت و عرفان. (نسخه شماره 0135 (6)).

14- خلاصةُ الحیاة فی أحوال الحکماء و الأعیان أثر احمد بن نصرالله تتوی در موضوع تاریخ علوم و حکماء، البته این دستنویس به افتادگی‏های چندی مبتلاست. (نسخه شماره 0119)

15- «مَسلکُ المتّقین» که منظومه‏ای است فقهی- کلامی از ناظم با نام خواجه یعقوب که قسمت عمده آن را فقه حنفی تشکیل می‏دهد و تا حد زیادی به مبالغی از منابع فقهی- اصولی و کلامی می‏پردازد.[در میانة شمسة زرینی که در صفحة عنوان آمده از نام کتاب و متعلق بودنش به کتابخانه سلطنتی سید محمد خوارزمشاه یاد شده است.] تاریخ کتابتش 1277ق است (نسخه شماره0064).

16- نسخه‏ای از «ذخیرة الملوک» از عارف نامبردار ایرانی سید علی حسینی همدانی (م 786ق) در لوازم و قواعد سلطنت و احکام حکومت و ولایت (در موضوع اندیشه سیاسی) مع الأسف تاریخ کتابت ندارد (نسخه شماره 0221).

17- دستنویسی از «درّ العجائب» در تصوف، مشتمل بر احادیثی نبوی و حکایات پارسی.تاریخ کتابتش 1280ق است. مع ذلک نام مؤلّف و هم کاتب هر دو مجهولند و در فهارس موجود در ایران نیز ذکری از این اثر و مؤلف آن نرفته است. (نسخه شماره 0097)

18- مَیامِنُ التّرجمان و مؤنس الإنسان به پارسی، نسخه‏ای است در خور، و در موضوع تصوف این کتاب ترجمه‏ای است از «لؤلؤیّات» به تازی اثر ابو مطیع مکحول بن فضل نَسَفی. (نسخه شماره 0042).

19 - اثری است به نام لطایف الاذکار للحُضار و السُفار که شمس الدین ابوجعفر محمد بن عمر بن عبدالعزیز معروف به ابن مازه آن را در اواسط قرن 6ق تألیف نموده است. این اثر تاکنون در مجموعه آثار این فقیه بزرگ حنفی عصر سلجوقی معرفی نشده است. چه بسا دلیل این کم توجهی به خاطر نگارش آن به زبان فارسی است. ابن مازه بخاری حنفی که در ربیع الاول 566 و پس از 55 سال زندگی درگذشت از سوی سلطان سلجوقی به عنوان فقیه الفقهاء قلمروی گسترده دولت سلجوقی در شرق با مرکزیت بخارا منصوب شد. وی در سال 552ق بر آن شد که به سفر حج مبادرت ورزد و با گذر از سرزمین ایران و عراق راهی مکه شد. رساله حاضر سفرنامه حج این فقیه بزرگ حنفی در عصری است که نزد مورخان اسلامی به قرن فقه معرفی می شود. شاید ویژگی منحصربه فرد این نسخه یگانه و نویافته آن باشد که او در سفر به حج به زیارت مرقد ائمه مدفون(ع) در بقیع رفته، آنگونه که خود توصیف کرده همچون یک مسلمان معتقد به مذهب امامیه به زیارت این مکان پرداخته است و از عبارات و کلماتی استفاده کرده که لااقل در روایات تاریخی آن دوران کمتر نشانه ای را می توان به اهل سنت منسوب داشت. اعتبار شخصی این فقیه حنفی شناخته شده نزد اهل سنت و تأکیدات وی در این خصوص که متأسفانه به دلیل مهجور ماندن این نسخه مورد عنایت پژوهندگان اهل سنت و جماعت واقع نشده، در فضای کنونی دنیای اسلام و در پی دو قرن تلاش برای هدم میراث اسلامی موجود در حجاز حائز کمال اهمیت و اعتبار است.صرفنظر از این بُعد یک ملاحظه دیگر را نیز باید مورد توجه قرار داد و آن تشریح دقیق قبور متبرک ائمه ما علیهما السلام، اشاره به گنبد برافراشته بر فراز آنها و بیان این نکته مهم است که عمارت گنبدداری که قبور در آن واقع شده «مسجد فاطمه(س)» نام داشته است.بدین ترتیب یعنی با پذیرش موقعیت رسمی نمازگاه این مکان مقدس اقدام به هتک حرمت و تخریب مسجدی که بر فراز قبور پاکترین فرزندان رسول خدا(ص) قرار داشته عملی است که در صورت تبیین آن با استناد به نظرات این فقیه بزرگ حنفی برای تمام شعب مذاهب اسلامی مذموم و ناصواب(9/845).

20- کتابتی از جبر و مقابله محمد بن موسی خوارزمی که ظاهراً در قرن 5ق تقریر شده احتمالاً در جمع اقدم کتابتهای جبر و مقابله قرار گرفته است. تأثیر این اثر بدیع خوارزمی بر ترویج ریاضیات در دنیای اسلام و تحول آن تا حدی که امروزه نظام الگوریتم با استناد به این اثر به خوارزمی ارتباط یافته، بیانی است از اعتبار و اهمیت این نسخه مهم(7/659).

21 - کتابتی از فقه کیدانی که احتمالاً در قرن 4ق نگاشته شده و در این مجموعه قرار گرفته نیز نسخه منحصر به فرد و بینهایت کهنی از این اثر به شمار می رود(7/695).

22- (11/1086)القواعد که یکی از متون مهم فقه شافعی است و قاضی القضات مصر عزالدین بن عبدالسلام دمشقی مصری آن را تألیف نموده است و اینک در این مجموعه نسخه مورخ 721ق جای گرفته است هم احتمالاً در مجموعه اقدم نسخ از این اثر در جهان می باشد.

23- گلستان با رقم تاریخ کتابت 662 ق اثری است که در قرون بعد از دستنویس شخصی سعدی شیرازی رونویس شده و کاتب به این نکته تأکید ورزیده است. بنابراین این اثر و نسخه دیگری به شماره 8/783 که کتابتی است از بوستان سعدی با همین تاریخ قرابت یافته و در جمله دیگر نفایس این مجموعه می باشند(8/784).

24- اثری در طب که ظاهراً الشفاء نامیده شده است و از آثار خضر بن علی بن خطاب می باشد با تاریخ کتابت 635 ق. این اثر یکی از نسخه های منحصر بفرد علم طب در دنیای اسلام محسوب می گردد که در این مجموعه جای گرفته و اطلاعات ما در خصوص کتابت های دیگری از این اثر نشان از آن دارد که چه بسا این نسخه هم در مجموعه اقدم نسخ این کتاب به شمار آید(8/750).

25- تاریخ بلعمی اثر ترجمه و تکمیل شده نسخه عربی تاریخ طبری که ابوعلی بن ابوالفضل محمد بلعمی وزیر دانشمند آن را به رشته تحریر درآورده هم نسخه ای بی بدیل است که قابلیت استناد علمی فراوانی را دارد(2000).

26- لغت علی صفی تألیف فخرالدین علی صفی به همراه نسخه (779) یعنی ظفرنامه بدرالدین کشمیری، همچنین جنگ نامه بیرم علی خان اثر محمد ابراهیم (2004) و عمدة التواریخ میر ربیع ابن میر نیاز (2030)، یا تاریخ منظومه (204) اثر امام علی قندوزی کامی، و نیز تذکرة الشعرای حاجی نعمت الله محترم (394)، یا گنج شایگان عبدالرحمن تکمین بخاری (11، 114)، همگی نسخه های دستنویس مؤلف و یگانه آثار منحصربه فردی هستند که در این مجموعه قرار دارند(727).

27 - تحفه شاهی میرزای عظیم سامی و یا تاریخ همایون (1329) محمدصادق خواجه گلشنی، همچنین نوادر ضیائیه شریف جان مخدوم صدر ضیاء آخرین قاضی القضات بخارای شریف (2968 و 983)، نیز همگی همچون نسخه های پیش گفته آثاری است که به دست مؤلف کتابت شده است (927).

28 - دو کتابت از نفحات الانس من حضرات القدس است که در زمان حیات مؤلف یعنی مولانا عبدالرحمن جامی کتابت شده و در کنار نسخه های خطی چهار دیوان و لسان الطیر (1990) اثر امیر علی شیر نوائی، یا عیار دانش (1325) اثر ابوالفضل علامی که تنها 5 سال بعد از تألیف اثر کتابت شده یا کلیات عبید زاکانی (13/555) که 35 سال پس از وفات مؤلف تحریر گردیده همه از جمله نسخه های نادری است که در معرفی می توان، آنها را نسخه «پایه» و یا نسخه «اساس» برای هرگونه قضاوتی در خصوص این متون قلمداد نمود(1183 و 3279).

29 - کلیله و دمنه ابوالمعالی نصرالله محمد بن عبدالحمید شیرازی و یا جوامع الحکایات و لوامع الروایات (317) اثر جمال الدین عوفی بخاری همچنین طوطی نامه (338) از ضیاءالدین نخشبی اگرچه از جمله کتابت های قرن یازدهم قمری می باشند اما به دلیل کامل بودن آنها نسخه هایی بی نظیر و مهم به شمار می آیند(829).

30- تنبیه الغافلین اثرابولیث سمرقندی که در 948 ق کتابت شده و اختصاص به تصوف دارد(8/773).

31 - تفسیری است ناشناخته و چه بسا بخشی از کشاف زمخشری با تاریخ کتابت 528 ق که نسخه ای است ممتاز و کهن(8/714).

32- کتاب الحاوی اثر بی بدیل محمد بن زکریای رازی با تاریخ کتابت 905ق واز جمله معتبرترین آثار این مجموعه است(8/751).

33- المفصل فی الشرح المحصل اثری است که آن رانجم الدین کاتب قزوینی تألیف نموده و نسخه حاضر کتابتی کهن از این اثر می باشد(7/623).

34- دیوان حافظ با تاریخ کتابت 764ق که آنگونه کاتب نگاشته استنساخی است از دست خط مولف(12/1117).

35 - ذخیره خوازمشاهی در طب اثری از جرجانی که درقرن 8 قکتابت شده و در مجموعه کتابت های متعدد این اثر نسخه ای مهم تلقی می گردد(13/1272).

36 -کتاب فی الفقه با تاریخ کتابت 787 ق که اگرچه هنوز شناخته نشده اما به نظر می رسد نسخه ای مهم باشد (12/1148).

37- مفتاح العلوم سکاکی که کاتبی آن را 653 ق رونویس نموده کتابی است در حدیث و از مجموعه نسخ قدیمی این اثر به شمار می آید(12/1108).

38- بوستان شیخ اجل سعدی که رقم725 ق را داشته اما مخدوش به نظر می رسد. با این همه به دلیل خط شناسی اثر می توان گفت که نسخه ای قابل استنادی در تحقیقات سعدی شناسی خواهد بود (12/1185).

39- مرقعی از جامی که احتمالاً یکی از شاگردان میر علی هروی خطاط بی بدیل عهد تیموری آن را به احترام استاد خود رقم زده و نام استاد را به جای قلم خود نهاده است و با تاریخ خطاطی986 ق اثری هنری در شناخت تحول خط فارسی به شمار می آید(12/1184).

40 -مرصاد العبادموجود در این مجموعه هم نسخه ای کهنی است که نیاز به بررسی عمیق تر برای قضاوت درباره آن وجود دارد(12/1177).

41 - عقیده نامه نسفی نسخه کهنی از قرن 7ق است که می توان آن را مهم و قابل استناد دانست(12/1153).

42- اختیارات بدیعی در طب با تاریخ کتابت 942 قهم کتابتی کامل از این نسخه است(12/1151).

43 -ریاض الانشاء با تاریخ کتابت917ق اثری مهم است (7/660).

44 - میر و وزیر تألیف ناصر الدین علی نسخه کهن و ناشناخته و حتی چه بسا نو یافتهای است که باید مورد توجه عمیق قرار گیرد (7/626).

45 - روضه الشهدا این مجموعه می تواند یکی از اقدم نسخ و کاملترین آنها باشد(8/716).

46-مرقع سلطان محمد نور که نشانی است از هنر پیشگام عهد تیموری (8/762).

47- خمسه مزین به مینیاتورکه این نیز اثری است هنری(8/756).

48-شرح معمای رکنی با کتابت 884 ق نسخه ای است قدیمی و حائز پژوهش و معرفی (8/741).

49- تاریخ بلعمی893 ق اثری است قابل توجه و نسبتا کهن(11/1039).

50- یوسف و زلیخای جامی هم نمونه ای است هنری که نیاز به بررسی زیباشناختی دارد(11/1004).

51 - نظم اثر عرفانی عطار نیشابوری تذکره الاولیاءنسخه منحصر بفردی است از این اثر عطار (15/1471).

52- مقاصد الاولیاء هم نسخه مهمی است درتصوف(15/2072).

53- مرقعی است از عهد تیموری و واجد ارزش هنری(15/2013).

54 - اشارات القران نسخه ای است مهم که نیاز به پژوهش بیشتر برای قضاوت دارد(15/2181).

55- قرآن مترج مفارسی که احتمالاً متعلق به قرن 6 ق است هم در زمینه ترجمه قرآن و زبان فارسی و فهم مترجمان فارسی از مضامین قرآنی نسخه ای است قابل توجه در تحقیقات علمی(15/4657).

56- خمسه نظامی واجد ارزش هنری(1/001).

57- بوستان دارای نفاست هنری(6/550).

58- شاهنامه نفیس و مهم که می تواند مورد توجه قرار گیرد(8/794).

59- صلوه مسعودی در فقه با تاریخ کتابت 979 ق(12/1154).

60 - مرصاد العبادنجم الدین رازی که به ظاهر بی نهایت کهن به نظر می رسد اثر مهمی از این مجموعه است(12/1177).

61 -خلاصه الفتاوی که درقرن 7 یا ابتدای 8 ق کتابت شده اثری است فقهی و مهم در این مجموعه (12/1199).

62- سیاست نامه موجود که آن نیز نیاز به پژوهش مستقلی دارد نسخه ای است بسیار کهن، مهم و قابل استناد(12/1172).

63- وقایه الروایه فی المسائل الهدایهبا تاریخ 787 قدر فقه(12/1148).

64- نفحات الانس جامی اثری کهن با تاریخ کتابت احتمالی قرن 9 ق(12/1180).

65- هیئت چغمینی بر اساس الشرح اصول اقلیدس کتابتی است کهن در علم ریاضی از این مجموعه(6/538).

66- کیمیای سعادت غزالی با تاریخ 895 ق(6/515).

67- تاج المصادربا تاریخ 972 ق(2/ 467).

68- کلیات قاسم انوار با تاریخ893 ق(2/496).

69- اناجیل اربعه هم از جمله نسخه های مهم این مجموعه است(11/102).

70- رساله در باب موسیقی ملا جامی با کتابت1365 ق که کاتب نگاشته این اثر استنساخ شده از اصل اثری است موجود در بلده روم(11/1049).

71- آثاری چون ذخیره طوسی با کتابت 944 ق،التهافه خواجه زاده (متوفی 893)اوایل قرن 10 ق وذخیره خوارزمشاهی در طب هم که در985 ق کتابت شده از جمله نسخه هایی است که تصویر آنها در این کتابخانه جای دارد و منشأ اصل آنها مشخص نیست.

72- مجموعه ای مهم از آثار اسماعیلیه بدخشان همچون روضه التسلیم خواجه نصیر الدین طوسی، طبقه البیان امیر سید حسن شریف حسینی، زینت الحقایق، رساله شهاب الدین خلیل الله بن علی شاه، خیر البیان، سراج المومن نظمی بدخشانی هم تصاویری از نسخه هایی است که احتمالاً اصل آنها در خاروغ مرکز ایالت بدخشان تاجیکستان قرار دارد.

73- گلشن الابرارهم از جمله نسخه هایی است که تصویر آن از ازبکستان تهیه شده و در قالب این مجموعه قرار گرفته است.

74- دیوان ابی تمام با کتابت درقرن 8 ق(10/986).

75-تذکره الاولیااثر عطار نیشابوری که در قرن 9 قرونویس شده است (10/969).

76- رشحات در تصوف که نیاز به پژوهش افزون تری دارد(10/989).

77- کلیات سعدی اثری واجد ویژگی های هنری(10/929).

78- نسخه ای در طب که در اوایل قرن 6ق کتابت شده و مهم به نظر می رسد(10/971).

79- سلک السلوک نخشبی هم از مجموعه آثار مهمی است که در این مجموعه جای گرفته است(10/960).

80- دیوان کاتبی نیشابوری با رقم 863ق نسخه ممتاز و نزدیک به عهد مولف است(10/992).

81- خضر خانی نسخه کهن و آن نیز نزدیک به عهد مولف است(10/928).

82- دیوان امیر خسرو دهلوی با تاریخ 904ق از جمله نسخه هایی نزدیک به عهد مولف به شمار می آید(9/817).

83- (9/843)شرح الاشارات خواجه نصیر الدین طوسی که در936 ق کتابت شده است.

84- قرآن کریم نسخه ای مجلل و هنری(9/844).

تهیه و تنظیم این اثر از سید علی موجانی و سید محمد مهدی جعفری شیاده می‌باشد.

منبع: كتابخانه مجلس شوراي اسلامي

افزودن دیدگاه جدید

Filtered HTML

  • نشانی صفحه‌ها وب و پست الکترونیک بصورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • تگ‌های HTML مجاز: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.

Plain text

  • تگ‌های HTML مجاز نیستند.
  • نشانی صفحه‌ها وب و پست الکترونیک بصورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.
جهت اطلاع از آخرین اخبار و مطالب ثبت‌نام نمائید