پژوهشي در باب واژه «پسته» و منشأ آن

ميراث مكتوب - كلمه «پسته» واژه‌اي ايراني است كه از عرصه پهناوري در شمال شرقي ايران - شامل سرزمين خراسان قديم و ماوراءالنهر - منشأ دارد. اكثر دانشمندان واژه «پسته» را ايراني دانسته اما برخي نيز ريشة يوناني براي آن قائل شده‌اند.
مقالۀ پژوهشي در باب واژة «پسته» و منشأ آن در جلد بیست و یکم «پژوهش‌های ایران‌شناسی» به کوشش ایرج افشار با همکاری کریم اصفهانیان، تهران، بنیاد موقوفات افشار، 1392، ص 14-1 چاپ و منتشر شده است.
نگارندۀ این مقاله که دکتر محمدحسن ابریشمی است، عقیده دارد: « بي‌ترديد كلمه «پسته» يك واژه ايراني بسيار كهن است كه منشأ و اصل آن را بايد در سرزمين مبدأ، يا گهواره و رويشگاه‌هاي نخستين، درختان اين ميوه جست و جو كرد. »
در این مقاله آمده است : « واژه فارسي «پسته» در گويش عامه مردمان خراسان قديم در وجه «پيسته» تلفظ مي‌شده، كه هنوز هم در برخي از نواحي استان خراسان (چون تربت حيدريه، جام، خواف، سبزوار و نيشابور) و بسياري از نواحي افغانستان و تاجيكستان و نيز فارسي زبانان آسياي ميانه با همين تلفظ مصطلح است. بنابراين كلمه پسته از گويش مردمان مستقر در محدودة پسته‌‌خيز سرزمين خراسان، به مفهوم جغرافيايي بسي وسيع آن در قديم، منشأ دارد. »
مطابق تحقيق و تجربه نگارنده، صوت ضبط شدة ناشي از شكستن دانة پستة ريز (محصول درختان پسته خودروي جنگل هاي نواحي سرخس، زورآباد جام و بادغيس) تداعي كننده تلفظ نام پسته در گويش هاي ايراني (پيسته / پيستك، پستك) است؛ بنابراين گمان قوي دارد كه واژة ايراني «پسته» ريشه صوتي داشته است؛ به اين ترتيب كه در زمان هاي دور با شكستن پسته خندان محصول جنگل هاي خراسان قديم توسط مردمان مستقر در اين نواحي، با شنيدن صداي شكستن آن يك «نام آوا» يا كلمة صوتي (Onomatopoiea) براي اين ميوه اتخاذ شده است.
مؤلف ، در تأييد اين نظريه كه واژه «پسته»، همانند كلمه «بوس» يا «بوسه» فارسي، يك واژه صوتي يا «نام آوا» است (اولي از صداي شكستن دو پوستة سخت پسته، و دومي از برخورد دو لب به هنگام بوسه زدن ناشي مي‌شود)، شواهدي از منابع كهن فارسي آورده است؛ از باب نمونه بیتی از رودكي سمرقندي (سده 3 هـ.ق) ذکر شده که در مضموني شاعرانه، تعبيري دلنشين از صوتي بودن واژگان «بوس» و «پسته» در آن وجود دارد : «منم خو كرده با بوسش چنان چون باز بر مسته، چنان بانك آرم از بوسش چنان چون بشكني پسته»
نگارنده معتقد است: رودكي در مصرع دوم صداي بوسه را با صوت ناشي از صداي شكستن پسته مقايسه و تشبيه كرده است و گفته : «شايد رودكي اين بيت را در دورة نابينايي سروده باشد، چرا كه از ديدن لبان زيبا محروم بوده، و شباهت دهان خندان پسته را با دو لب معشوق ناديده گرفته و صداي بوسه و شكستن پسته را براي تعبير و تشبيه ترجيح داده است.»
متن کامل مقاله را در ادامه خواهید خواند.





دريافت فايل


افزودن دیدگاه جدید

Filtered HTML

  • نشانی صفحه‌ها وب و پست الکترونیک بصورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • تگ‌های HTML مجاز: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.

Plain text

  • تگ‌های HTML مجاز نیستند.
  • نشانی صفحه‌ها وب و پست الکترونیک بصورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.
جهت اطلاع از آخرین اخبار و مطالب ثبت‌نام نمائید