مقالات رونمایی از دوره سه جلدی جامع التواریخ/3

تاریخ نگاری عمومی و جایگاه جامع التواریخ

ميراث مكتوب - چنانکه پژوهشگران و محققان در باب دانش تاریخ نگاری مسلمانان آگاهی دارند، تاریخ نگاری عمومی، یک گونۀ تاریخ نویسی است. از زمان آفرینش آدم به بعد و غالباً تا روزگار مؤلف. در این گونۀ تاریخ نویسی تاریخ و حوادث از پیدایش زمین و افلاک و زمان و ظهور آدم ابوالبشر آغاز می شود و سپس به ظهور و بعثت و دورۀ یک یک پیامبران می پردازد، آنگاه به ظهور پیامبر خاتم (ص) و سیرۀ آن حضرت و اصحاب و خلفا می رسد. مهم ترین نمونۀ این گونه تاریخ نویسی، تاریخ الرسل و الملوک اثر محمد بن جریر طبری (متوفی 310 ق) است. تاریخ نگاری اسلامی پیش از آنکه در اواخر 3 ق و اوایل 4 قمری طبری کتاب بزرگ و مهم خود را تدوین کند بیشتر مبنای تک نگاری داشت.

جای خوشبختی است که ابن ندیم در الفهرست خود به شمار بسیاری از آن تک نگاری ها از آن ابومخنف و مدائنی و واقدی و ابوعبیدالقاسم بن سلام و ابوعبیده معمر بن مثنی و بسیاری دیگر اشاره کرده است. در واقع طبری مواد تاریخی کتاب خود را از همان مآخذ اخذ کرد و می توان گفت که کتاب او، جامع همه یا بیشتر سنت تاریخ نگاری پیش از اوست. تاریخ نگاری به شیوۀ طبری یعنی از آغاز آفرینش تا روزگار مؤلف و به صورت سالشمار ظاهراً اندکی پیش از طبری سابقه داشته است، مثلاً ابن ندیم از یک کتاب هیثم بن عدی نام می برد که تاریخی بر حسب سنین و سالشمار بوده است.

از تاریخ یعقوبی هم می توان نام برد که گونۀ تاریخ عمومی است. از کتاب هیثم بن عدی که نشانه یی در دست نیست و نمی دانیم چه حجمی و چه کیفیتی داشته است، اما از مقایسۀ میان تاریخ طبری و یعقوبی می توان دریافت که چرا تاریخ طبری، یکباره دانش تاریخ نگاری مسلمانان را متحول کرد و حتی به نظر می رسد در متروک ماندن مآخذ اصلی خود هم نقش داشت. باید یادآوری کرد که یک گونۀ تاریخ نگاری دیگر هم کمابیش قابل تشخیص است و البته نمونۀ چندانی از آن در دست نیست. مانند کتاب انساب الاشراف احمد بن یحیی بلاذری (م 279 ق) که در واقع یکدورۀ تاریخ عمومی ولی بر حسب انساب است، ولی همین تاریخ عمومی هم از انبیاء عظام آغاز می شود.

به هرحال در آنچه که به محتوای تاریخ نگاری عمومی مربوط می شود باید گفت که تاریخ نگاری مسلمانان به طور کلی تحت تأثیر جهان بینی دینی آنان قرار داشت و جهان و خلقت را چنان می دیدند که متون دینی، نخست و پیش از همه ، قرآن کریم ارائه می دادند. آن متون و روایات هم کمابیش شباهت های تمام به متون و دو دین بزرگ الهی سامی، یعنی یهودیت و مسیحیت قرار دارد.

ردپا و تأثیری از آن متون و ادبیات دینی را در روایات موجود مسلمانان در باب کیفیت آفرینش و ظهور پیامبران الهی یکی پس از دیگری می توان دید. همان روایاتی که غالباً به «اسرائیلیات» مشهور است و آثار تاریخی به ویژه تفسیری مسلمانان آکنده از آن گونه روایات است.

در این جهان بینی، جهان خلقت و ظهور انسان و پیامبران تا ظهور حضرت خاتم (ص) و پس از آن، جلوه ای از مشیت الهی است و خداوند متعال در همۀ آنچه که روی می دهد، دست اندرکار است. طبری در مقدمۀ کتاب خود، به برخی از این معانی تصریح کرده است. در این گونه رؤیت، جایی برای اقوام دیگر جهان نبود و اساساً معلوم نیست که آگاهی های مسلمانان از دیگر اقوام، مانند چین و هند و دیگران چه اندازه بوده است.

البته طبری در تاریخ خود دست به یک نوآوری هم زده و آن اینکه، تلقی ایرانیان باستان را از آغاز آفرینش در تاریخ خود وارد کرده است. اتفاقاً این بخش از تاریخ طبری که بی هیچ تردیدی متکی بر سنت خدای نامه نویسی ایرانیان، به ویژه در دورۀ ساسانیان بوده است، از جملۀ مآخذ مهم تاریخ ایران باستان محسوب می شود. از آن خدای نامه ها و اساساً سنت تاریخی ایرانیان، آفرینش با روایات افسانه ای آغاز می شد و یکباره به دورۀ ساسانی می رسید.

بنابراین در روایات ملی، که از مآخذ فردوسی و دیگر آثار حماسی و تاریخی همان روزگار بوده اند، اثری از سلسلۀ هخامنشی و اشکانی نیست و در حال حاضر اثبات این مطلب بسیار دشوار است که آیا ایرانیان، به ویژه در اواخر عهد ساسانی، اطلاعاتی از آن سلسلۀ بسیار باستان داشته اند یا نه؟

با این همه، ارزش اقدام طبری و نوآوری او بسیار تحسین برانگیز است، زیرا او فقط به ارائۀ یک تصویر تاریخی – اسطوره ای از یک قوم بسنده نکرده و کوشیده درک تاریخی یک قوم دیگر را که خود از ایشان بود، یعنی ایرانیان را هم نشان دهد. بنابراین در اطلاق تاریخ نگاری عمومی، بر دسته ای از کتابها و آثار که تاریخ را از خلقت تا سالها و قرنهای پس از هجرت در خود ثبت کرده اند، قدری مسامحه هست، زیرا آنها تاریخ جهان را ننوشته اند. بلکه تلقی یک یا دو قوم را از آغاز و مبدأ جهان منعکس کرده اند. چنانکه گفته شد، این موضوع شاید تا حدی بر اثر بی اطلاعی بوده است ولی می توان حدس زد که نوعی تفکر هم در بی اعتنایی به برخی اقوام دیگر وجود داشت، زیرا از نظر مسلمانان، آن اقوام اندیشۀ توحیدی نداشتند و به طور کلی از «اهل کتاب» شمرده نمی شدند، زیرا ایرانیان باستان و کسانی که دین زردشتی داشته از نظر قرآن کریم و شریعت اسلامی «مجوس» و لااقل اهل کتاب بودند و همین موضوع، اشاره به عقاید ایشان در باب آغاز خلقت، توجیه می کرد، اما در باب اقوام دیگر، بخصوص چین و اقوام ترک و هند و مانند آنها اساساً بلاموضوع محسوب می شدند. برخی اقوام که از نظر حکمای قدیم، انسان کامل و بشر کامل به حساب نمی آمدند و طبقات امم، آنها را پست و خوار محسوب می کردند.

چنانکه بیان شد، تاریخ طبری، جریان تاریخ نگاری پس از خود را سخت تحت تأثیر قرار داد، نه فقط به دلیل جامعیت این کتاب، و شیوۀ تألیف آن، بلکه بدین دلیل که طبری خود فقیه و محدث و مفسر بزرگی بود و روایت او، اندک اندک صورتی رسمی به تلقی مسلمین از حوادث دو سه قرن اول هجری بخشید. به همین سبب غالب آثاری که در تاریخ نگاری عمومی پس از آن تألیف شد، تحت تأثیر روش و بینش طبری قرار داشت.

اهمیت جامع التواریخ خواجه رشید الدین گذشته از ارزشهای تاریخی این کتاب، در این نکته است که او به سهم خود و بنابر بینش عمیقی که داشت، کوشید در تاریخ نگاری عمومی طرحی نو دراندازد و به همین سبب با استفاده از مآخذ اصیل و در دسترس خود تاریخ برخی اقوام را نگاشت. مانند تاریخ چین و سند و کشمیر . اهمیت تاریخ نویسی او برای چین بسیار است، زیرا ظاهرا مآخذی که او در این قسمت استفاده می کرد اینک در دست نیست و بسیاری از تاریخ شناسان چین بر اهمیت و جایگاه جامع التواریخ از این حیث تأکید کرده اند.

جالب است که رشیدالدین خود در آغاز قسمت چین به ادلۀ ترک ذکر تاریخ چین در کتب قدما اشاره کرده است. می دانیم که چین در کتب قدما اشاره کرده است. می دانیم که چین برای مسلمانان، نمادی از یک مکان و جایگاه بسیار دور بود و حدیث معروف «اطلبوا العلم ولو باالصین» به اندازۀ کافی تلقی از دوری چین در ذهن مسلمین باز می تاباند. اطلاعاتی که مؤلفان قدیم، حتی کسانی مانند مسعودی از چین و هند داشتند، بیشتر مشتمل بر غرایب و عجایب بود و از زبان بازرگانان نقل می شد و کمتر کسی اطلاعات علمی در آن باب داشت.

آنچه در بالا مطالعه كرديد مقاله علي بهراميان با عنوان «تاریخ نگاری عمومی و جایگاه جامع التواریخ
» بود كه در مراسم رونمايي از دوره سه جلدي جامع التواريخ (ايران و اسلام) و نكوداشت استاد محمد روشن ايراد شد.


اخبار مرتبط:

.........................................................

رشيدالدين و روايت بغدادى در مورد حمله مغول


جامع التواريخ رشيدالدين فضل الله و فرآيند جهاني ساختن تاريخ مغولان شرقي

افزودن دیدگاه جدید

Filtered HTML

  • نشانی صفحه‌ها وب و پست الکترونیک بصورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • تگ‌های HTML مجاز: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.

Plain text

  • تگ‌های HTML مجاز نیستند.
  • نشانی صفحه‌ها وب و پست الکترونیک بصورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.