سهم ایرانیان در زبان شناسی

ميراث مكتوب - زبان ‌شناسی علمی است که به مطالعه و بررسی روش‌ مند زبان می‌پردازد. بسیاری بر این باورند که زبان ‌شناسی علمی نوظهور است و با انتشار «دوره‌ زبان‌ شناسی» سوسور آغاز ‌شده است. برخی نیز معتقدند مطالعات تخصصی درباره‌ی زبان به چند قرن پیش از میلاد باز می‌گردد، یعنی زمانی که پانینی قواعدی برای زبان سانسکریت تدوین کرد. آن‌ها سابقه‌ این علم را با کهن‌ترین علوم برابر می‌دانند و با کندوکاو در عمق تاریخ علم سعی در مستند کردن این ادعا دارند. تاریخچه‌های زیادی درباره‌ی این علم نوشته‌اند و هرساله پژوهش‌های متعددی در زمینه‌های مختلف مربوط به زبان‌شناسی در مراکز دانشگاهی سراسر جهان انجام می‌شود.

فریده حق‌بین، در کتاب زبان‌شناسی ایرانی (نگاهی تاریخی از دوره‌ی باستان تا قرن دهم هجری قمری) سابقه‌ زبان ‌شناسی در ایران را از دوره‌ باستان تا قرن دهم هجری قمری بررسی می‌کند و از سهم چشم‌گیر ایرانی ‌ها در تکامل این علم سخن می‌گوید.

کتاب یک مقدمه، سه بخش و یازده فصل پیوسته دارد. بخش اول باعنوان «زبان‌ها و مطالعات زبانی در عصر باستان»، از چهار فصل تشکیل شده است.

با ورود آریایی ‌ها به ایران و به‌وجود آمدن امپراتوری‌های بزرگ، لشگرکشی‌ها و ارتباطات ایرانی‌ها با سایر ملت‌ها باعث پیدایش تنوع قومی و زبانی شد. وجود کتیبه‌های چند زبانه، لوحه‌ها، سنگ‌نوشته‌های مختلف با شیوه‌ های نگارشی متنوع و همچنین فرهنگ‌ها و واژه‌نامه‌های مختلف نشان‌دهنده‌ی تلاش گذشتگان برای اتخاذ شیوه‌ی نگارشی و خط مناسب، ترجمه از یک زبان به زبان دیگر و همچنین تدوین فرهنگ‌های لغت یک زبانه و چند زبانه است که در ادامه‌ فصل اول، به آن پرداخته شده است. ایرانی‌ ها به دلیل داشتن نظام نوشتاری، موفق به ایجاد نظام دیوانی و علمی پیشرفته، پرنفوذ و تمدن ‌ساز شده‌اند. به همین دلیل است که مطالعه و بررسی تاریخچه‌ی خط در بررسی پیشینه‌ زبان‌شناسی ایرانی اهمیت بسیاری دارد.

در فصل دوم «تاریخچه‌ خط و ایجاد نظام‌های نوشتاری»، به تاریخچه و منشأ پیدایش خط تصویری، خط ایرانی مقدم، خط میخی، خط آرامی، خط‌های دوره‌ی میانه و خط اوستایی پرداخته شده است. گفتنی است که در این فصل به کشفیات مهمی که در سال‌های اخیر در حفاری‌های جیرفت به دست آمده و فرضیه‌ی خط ایرانی مقدم را اثبات می‌کند اشاره شده است.

فصل سوم به واژگان ‌نگاری و فرهنگ‌ نویسی در عصر باستان اختصاص دارد. اسناد تاریخی بسیاری مربوط به زبان‌های ایرانی میانه نشان می‌دهد که آن‌ها فرهنگ‌نامه‌ها و واژه‌ نگاشت‌های دوزبانه و چندزبانه تهیه کرده‌اند. در ادامه‌ی این فصل نویسنده به بررسی فرهنگ‌ها‌ی به‌جای ‌مانده از دوره‌ باستان می‌پردازد که می‌توان به فرهنگ دوزبانه‌ی آرامی‌ ـ ‌پهلوی (موراخوتای) و فرهنگ دو زبانه‌ی اوستایی‌ ـ‌ پهلوی (اویم ایوک) اشاره کرد. در آخرین فصل از این بخش فهرستی از متونی ارائه شده که که بیانگر وجود ترجمه و تفسیر در ایران باستان است.

«ظهور اسلام و تعامل ایرانیان و مسلمانان» عنوان بخش دوم کتاب است که شامل دو فصل «دوران انتقال از عصر باستان به عصر اسلامی» و «خدمات مقابل اسلام و ایران» است. هدف از نگارش این کتاب مروری بر تلاش ایرانیان در حوزه‌ مطالعات زبانی است. بنابراین، برای آشنایی با وضعیت علم زبان در دورانی که علم و فرهنگ و تمدن ایرانی با مکتب اسلام در هم آمیخت و وضعیت تازه‌ای را پدید آورد که حاصل این آمیختگی بود، ناگزیر باید به اوضاع و احوالی اشاره کرد که موجب آن شد که پارسی‌گویان مددکار عربی شوند و ایرانیان سهم بزرگی در شکوفایی تمدن اسلامی بر عهده گیرند. این بخش به لحاظ حجم مطالب بسیار کوتاه‌تر از دو بخش دیگر است و رخدادها تا جایی ذکر می‌شوند که به موضوع کتاب مربوط‌اند.

بخش سوم که در واقع مهم‌ترین و مفصل‌ترین قسمت کتاب است به زبان‌شناسی ایران پس از ظهور اسلام اختصاص دارد. این بخش از پنج فصل تشکیل شده است. در فصل هفتم با عنوان «مکاتب زبان‌شناسی در دوره‌ی اسلامی»، مکاتب مهم زبان‌شناسی دوره‌ی اسلامی بیان می‌شوند و دیدگاه‌های دو مکتب فکری کوفه و بصره مورد بررسی قرار می‌گیرند. فصل هشتم پژوهش‌های آوایی و واجی مسلمانان و به‌ویژه ایرانیان را از سه منظر مورد بررسی قرار می‌دهد: الف ـ مطالعات آوایی ‌ـ‌ واجی از منظر دستوریان (نحویون و صرفیون)، ب ـ مطالعات آوایی ‌ـ ‌واجی از منظر علمای علم تجوید و قاریان قرآن کریم، ج ـ آواشناسی مستقل از سایر گرایش‌های علمی. در فصل نهم ابتدا به منشأ دستور زبان عربی و بحث‌هایی که پیرامون آن است اشاره می‌شود، سپس به روش درست‌نویسی در سنت ایرانی ‌ـ ‌اسلامی و شرح مختصر آراء دستورنویسان ایرانی پرداخته می‌شود. نویسنده در فصل دهم، «معنی‌شناسی و مطالعات منطقی»، آراء دانشمندان ایرانی در معنی‌شناسی را در سه گروه: الف ـ فلسفه منطق، ب ـ تفسیرشناسی و ادبیات، ج ـ دستور و منظورشناسی بررسی می ‌کند.

آخرین فصل کتاب با عنوان «واژگان‌نگاری و فرهنگ نویسی» مروری است بر انواع فرهنگ‌ها و واژه‌نامه‌های عربی که به دست ایرانیان نوشته شده و واژه‌نامه‌های یک‌زبانه‌ی فارسی و نمونه‌هایی از واژه‌نامه‌های دوزبانه، و برخی واژه‌نامه‌های تخصصی.

زبان‌شناسی ایرانی (نگاهی تاریخی از دوره‌ باستان تا قرن دهم هجری قمری)، نوشته فریده حق‌ بین، از سوي نشر مرکز به بهاي ۱۴۵۰۰0 ريال منتشر شده است.




افزودن دیدگاه جدید

Filtered HTML

  • نشانی صفحه‌ها وب و پست الکترونیک بصورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • تگ‌های HTML مجاز: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.

Plain text

  • تگ‌های HTML مجاز نیستند.
  • نشانی صفحه‌ها وب و پست الکترونیک بصورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.
جهت اطلاع از آخرین اخبار و مطالب ثبت‌نام نمائید