تنسوخ‌ نامه ایلخانی نوشته نصیر الدین طوسی

ميراث مكتوب - واژۀ تنسوخ در نام تنسوخ‌نامۀ ایلخانی واژه‌ای تركی-مغولی و به معنی هرچیز گرانبها و كم‌یاب و بی‌مانند است كه پس از هجوم مغولان به زبان فارسی راه‌یافته است.

كتاب دارای دیباچه‌ای كوتاه و چهار «مقالت» است بدین شرح:

مقالت اول «در كیفیت مركبات عالم سفلی و معدنیات و غیر آن و علل معادن» در چهار فصل.

مقالت دوم «در جواهر كه از جملۀ حجریات باشد و كیفیت حال معادن و خاصیت و منفعت و مضرت و قیمت هر یك و جلا دادن و آنچه مناسب این نوع باشد»: این مقاله با دربر گرفتن نزدیک به نیمی از حجم کتاب، به برشمردن خواص و مسائل مختلف مربوط به سنگ‌های گران‌بها و نیمه‌گران‌بها اختصاص دارد.

در این مقاله علاوه بر موضوعات یاد شده در عنوان مقاله، مطالبی چون رنگهای مختلف، عیبها و چگونگی آزمایش اصالت برای هر گوهر (یاقوت، زمرد، الماس، لعل، فیروزه، بیجاده، مروارید، عقیق، لاجورد، دهنج، یشب ...) یاد شده است.

مقالت سوم «در شرح فلزات سبعه» که می‌توان آن را به چهار بخش مجزا تقسیم کرد. عنوان مقاله در واقع با محتوای بخش دوم یعنی شرح فلزهای هفت‌گانه (طلا، نقره، نحاس (مس)، قلع، سرب، آهن، و خار صینی) متناسب است. «معمولات و ممزوجات» ساخته شده از فلز (آلیاژهای فلزی، مانند برنج) در بخش سوم این مقاله آمده‌اند.

مقالت چهارم در عِطرها»: در معرفت مشك، عنبر، عود، كافور، صندل، زعفران، زباد، لادن، مومیائی و خواص آنها، و تركیب مثلث و كیفیت عمل آن.

عنوان، ساختار و محتوای سه مقالۀ نخست تنسوخ‌نامه برگرفته از جواهرنامۀ نظامی محمد بن ابی البرکات نیشابوری است. نصیرالدین هنگام رونویسی این اثر تنها بخش قابل توجهی از مطالب را حذف و برخی نکات ویرایشی را در عبارات باقی مانده اعمال کرده و در مواردی بس اندک نیز نکاتی، و از جمله چند حکایت را افزوده است. ابوالقاسم کاشانی نیز در عرایس الجواهر و نفایس الاطایب بخش قابل توجهی از جواهرنامۀ نظامی را کمابیش به همین روش نقل کرده است؛ اما این نقل قول‌ها پرشمارتر و بیشتر به عین عبارات بوده است و پیداست که بهره‌گیری ابوالقاسم کاشانی از جواهرنامۀ نظامی به واسطۀ تنسوخ‌نامۀ ایلخانی نبوده است.

مصطفى فرزند سیدی در سدۀ 9ق تنسوخ‌نامۀ ایلخانی را با عنوان جواهرنامۀ مرادی به ترکی درآورده است.

مدرس رضوی نخستین بار در 1348 این كتاب را با از روی پنج نسخۀ معتبر با مقدمه، حواشی و تعلیقات مفصل و ارزشمند در تهران به چاپ رسانده است (چاپ دوم: تهران، 1363).

متن كامل اين مقاله نوشته دكتر يونس كرامتي را اینجا بخوانيد.

افزودن دیدگاه جدید

Filtered HTML

  • نشانی صفحه‌ها وب و پست الکترونیک بصورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • تگ‌های HTML مجاز: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.

Plain text

  • تگ‌های HTML مجاز نیستند.
  • نشانی صفحه‌ها وب و پست الکترونیک بصورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.
جهت اطلاع از آخرین اخبار و مطالب ثبت‌نام نمائید