مصلح جامعه شناس

میراث مکتوب - برخی می گویند استاد سخن است و نادره گفتاری بی همتا در عرصۀ نظم و نثر پارسی. برخی هم می گویند در نثر مسجع بی مانند است؛ البته این ها همه هست و همه این ها نیست؛ سعدی، سعدی است. اول اردیبهشت ماه جلالی بهانۀ کوچکی برای پاسداشت این گرامی مرد تاریخ ادبیات ایران است؛ بهانه ای که ما را پای صحبت های دکتر امیراسماعیل آذر نشاند. استادی که سیمایش با برنامۀ «مشاعره» برای ما نوستالژیک شده است.

بر هیچ کس پوشیده نیست که آثار سعدی در جهان به ویژه اروپا بسیار معرفی شده است. ترجمه این آثار بیشتر به چه زبان هایی بوده است؟
اولین بار در اوایل قرن هفدهم شخصی فرانسوی به نام آندریه دوریه گلستان سعدی را ترجمه کرد و پس از او شخصیت های دیگری مانند سر ویلیام جونز به زبان فرانسه و به زبان انگلیسی بخش هایی از گلستان را ترجمه کردند. در میان این ترجمه ها، ترجمۀ اندره دوریه سبب شد که سعدی تمام اروپا را تحت تأثیر قرار دهد به حدی که کارنو، رئیس جمهور فرانسه، نام سعدی را بر روی خود گذاشت و در تاریخ، سعدی کارنو لقب گرفت و حتی نیای او هم چنین کاری کرد. افراد دیگری نیز مانند مادام دورلند تلاش کردند اندیشه های سعدی را در تمام اروپا منتشر کنند. با این تلاش ها دیری نپایید که سعدی اروپا را تسخیر کرد و ترجمه های مختلفی از آثار او در غرب منتشر شد. این ترجمه ها تأثیرات مثبت زیادی در اروپا گذاشت و پس از خیام، نام سعدی بر صدر شخصیت های ایرانی در اروپا قرار گرفت.

سعدی را بیشتر شاعری جامعه شناس و اجتماعی دیده ایم و حتی برخی از منتقدان نیز عرفان سعدی را عرفانی زمینی می دانند. دیدگاه شما در این باره چیست؟
سعدی شریعت مدارترین شاعری است که من سراغ دارم. حتی گاهی این گونه می گوید: «من آن نیم که حلال از حرام نشناسم/ که باده با تو حلال است و آب بی تو حرام» حتی در چنین شعری، وجود شریعت را رعایت می کند . سعدی حکایت هایی در آثارش به کار می برد که یا از شنیده های خودش است یا در میراث مکتوب قبل از او وجود داشته و یا خود ساخته و پرداخته است؛ یعنی شخصیتی را به عنوان الگو قرار داده و بر مبنای ملاحظات آن شخصیت حکایت را بنا گذاشته است. من اعتقاد دارم گلستان ارتباط های انسان را در جامعه پیوند شکل می دهد و انسان را به خدا نزدیک می کند و غزلهای سعدی درست مانند دو بال ابر، انسان را بر روی خود می نشاند و به کهکشان ها می برد. سعدی یک روش و منشی در داستان سرایی دارد و آن این است که معمولا ً با بیتی آغاز می کند که براعت استهلال دارد و بعد بدنۀ داستان را می گوید و بعد نتیجه را عاید خواننده می کند. حتی این روش را در یک حکایت دوبیتی او می توان دریافت مانند این حکایت
«یکی پای خار یتیمی بکند/ به خاک اندرش دید صدر خجند
همین گفت و در روضه ها می چمید/ کزان خار بر من چه گل ها دمید»

مقلدان سعدی تا چه اندازه در شیوه تقلید از او موفق بوده اند؟
سعدی در غزل هم همه را به اشتباه انداخته است. ما شاعرانی مانند جامی و قائم مقام فراهانی داشته ایم که از سعدی تقلید کرده اند، ولی به مانند سعدی موفق نبوده اند. در بوستان هم تلاش می کند ذهن انسان را تلطیف و به خدا نزدیک کند. غزل سعدی در حقیقت غزل در حقیقت سهل و ممتنع است در عین اینکه از این غزل می توان لذت برد، ولی از آن تقلید نمی توان تقلید کرد و هیچ کس نتوانسته از سعدی تقلید کند.

سعدی در شیوه غزل سرایی آیا مقلد بوده است؟
پایه گذار غزلی که سعدی آن را به اوج برد را باید از انوری ابیوردی سراغ گرفتاست. در غزل سعدی بسیار مضامین تربیتی بسیاری می توان یافت. در نتیجه سعدی مصلح جامعه است و می خواهد جامعه را اصلاح کند و در غزل یکه تاز میدان خودش است؛ یعنی ساده غزل می گوید در عین اینکه قابل تقلید نیست.

تاچه اندازه با این جمله موافق هستید که سعدی شاعری صاحب سبک است و آیا از نظر شما نقدی نیز می توان به آثار سعدی وارد کرد؟
صد در صد با اینکه سعدی شاعر صاحب سبک است موافقم. شاعران بزرگ ما همه صاحب سبک هستند و از همه اینها بالاتر سعدی است که صاحب واقعی سبک سهل و ممتنع است. سعدی از نظر جمال شناسی ادبی شخصیتی خاص است. اما اگر بخواهیم به کار سعدی ایرادی وارد کنیم این است که سعدی قصد داشته است در بوستان به شاهنامه پهلو بزند و شاید نباید این کار را می کرد چون سعدی خود، سعدی بود و نیازی نداشت به شعر فردوسی پهلو بزند؛ مخصوصاً در شعرهایی که سعدی جا پای فردوسی پا گذاشته است شعرهایش کمی ارزشش را از دست می دهد.




افزودن دیدگاه جدید

Filtered HTML

  • نشانی صفحه‌ها وب و پست الکترونیک بصورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • تگ‌های HTML مجاز: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.

Plain text

  • تگ‌های HTML مجاز نیستند.
  • نشانی صفحه‌ها وب و پست الکترونیک بصورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.