تأملات شاهرخ مسکوب بر شاهنامه فردوسی

ميراث مكتوب - کتاب شاهنامه در دو بازخوانی دربردارندۀ یادداشت ‌هایی است که شاهرخ مسکوب در دو دورۀ زمانی بر شاهنامه نوشته است.

شاهرخ مسکوب در سال های 1327 تا 1333 در ایران و از 1358 به بعد در فرانسه، به هنگام خواندن شاهنامه و در حاشیه آن- بار اول در حاشیه چاپ بروخیم و بار دوم در حاشیه چاپ مسکو- یادداشت هایی از حس و نظر و تأثر آنی اش در مواجهه با متن می نویسد. و کار ویرایش و تنظیم این یادداشت ها، اگر چه چیزی به قدر و جایگاه مسکوب نمی افزاید، اما انگیزه انتشار یادداشت های اشخاص طبعاً این نیست که بر اعتبار و اهمیت آنان بیفزاید، مسئله فراهم آمدن تصویری کامل تر از آنها و امکان درک و شناخت بهترشان است. مسئله حفظ نوشته ها، اسناد و یادداشت های به میراث مانده است. و این که به خصوص ما، حفظ نوشته ها و یادداشت های شخصی و غیر شخصی را مشق کنیم و دور انداختن و از بین بردن نوشته ها با معیار ارزش داورانه ی سلیقه و پسند خودمان را به کنار نهیم. مشقی برای نگه داشتن نوشته ها، خاطره ها، عکس ها، نامه ها و...

بخش اول دربردارندۀ یادداشت‌هایی است که او بر حاشیۀ شاهنامه بروخیم (چاپ 1313) در سال‌های 1327 ـ 1329 در اصفهان و در شیراز و 1333 در تهران نوشته است. در این بخش او در نوبت‌های مختلف بازخوانی شاهنامه گاهی خود را تصحیح کرده و با تعابیری مثل «خوانندۀ فضول حرف فردوسی را نفهمیده بود» و ... یادداشت‌های پیشینش را اصلاح کرده است.

بخش دوم دربردارندۀ یادداشت‌هایی است که او از سال‌های 1358 به بعد در بازخوانی شاهنامه در پاریس، پس از تجربۀ موفق انتشار مقدمه‌ای بر رستم و اسفندیار و سوگ سیاوش، در حاشیۀ شاهنامۀ مسکو نوشته است.

یادداشت‌ها دربردارندۀ نکاتی است که او برای یادآوری به خودش نوشته یا حس‌ها و تأثراتی که اشاره به آن برای او اجتناب‌ ناپذیر بوده است؛ بنابراین زبان در هر دو بخش از آن رو که بیشتر بیانگر تأثرات آنی در لحظۀ برخورد با متن است، گاه مطلقاً بیان حس و هیجان و شور ـ حتی خشم نسبت به شخص یا مطلبی در متن ـ و گاه اندیشه و دیدگاهی است که در چارچوب نظری پیدا نکرده و در مجموع نسبت به دیگر نوشته‌های مسکوب نیاراسته و نپیراسته است.

در کتاب هم عین یادداشت‌ها بدون ویرایش و تغییردادن زبان ارائه می‌شود و ویراستار در هر جا که افتادگی را تکمیل کرده، آن را در قلاب [] قرار داده و از یادداشت‌های مسکوب متمایز کرده است.

زبان در این یادداشت‌ها گاه شتاب‌زده و حتی ضعیف است و گاه عامیانه؛ گاهی حتی الفاظ رکیک یا ضرب‌المثل‌های عامیانه چاشنی نظرهای او شده و گاه از شدت ایجاز اشاره‌وار و حتی تلگرافی است و در موارد بسیاری عبارات بدون فعل مانده است. در برابر در مواردی که از یافته‌های اسطوره‌شناسان و شاهنامه‌شناسان مطلبی نقل شده، به طور مفصل بوده است.

یادداشت‌هاي مسكوب بر شاهنامه بر ابیات یکسانی نوشته نشده است، در هر کدام از این دو شاهنامه صحنه‌ای از داستان، نکته‌ای دربارۀ شخصیت، عبارت یا کلمه‌ای، مفهومی، مضمونی یا تصویری و ... مورد توجه بوده است که در دیگری نبوده و بر آن یادداشتی ننوشته است. بنابراین یادداشت‌ها به گونه‌ای نیست که بتوان این موارد را جزء به جزء به شکل مقایسه‌ای روبروی هم نهاد و نموداری از تحول و تغییر دیدگاه‌های مسکوب را نشان داد.

این کتاب برای علاقمندان به شاهنامه، به ویژه کسانی که مقدمه‌ای بر رستم و اسفندیار، سوگ سیاوش و ارمغان مور و دیگر نوشتارهای مسکوب را دربارۀ شاهنامه خوانده و پسندیده‌اند، خواندنی‌ها و نکات جالب توجه‌ بسیاری دارد.

این کتاب گذشته از آنکه یادداشت‌های مسکوب را در لحظۀ خواندن شاهنامه پیش رو می‌گذارد، شاید به نوعی بتواند برشی از فهرست موضوعی شاهنامه به شمار رود همراه با نمونۀ بیت‌های هر موضوع.

یکی از امتیازهای این کتاب این است که به دلیل متن‌های مختلفی که مسکوب در هنگام خواندن شاهنامه و در ارتباط با آن به حاشیه وارد کرده، برداشت‌هایش از خواندن شاهنامه همراه شده است با مطالعات دیگر او در این زمینه: بخش‌هایی از متون مختلف از جمله اوستا، زند بهمن یسن، بن‌دهشن تا زراتشت‌نامه، تاریخ بیهقی، دیوان رودکی و ایلیاد و ادیسه، تراژدی‌های راسین و شکسپیر، انه‌ئید و ... و متون نظری حماسه و اسطوره‌شناسی که در کنار یادداشت‌های او و متن شاهنامه می‌تواد برای خوانندگان مفید و جالب باشد.

ابیات موردنظر شاهرخ مسکوب که در بیت‌ یاب فهرست شده است، به همراه نمایه‌ای از عناونی و مقولات مورد بحث او و نیز فهرستی از موارد نقد و انتقاد وی که در انتهای کتاب آمده است در استفاده از یادداشت‌ها مفید و مؤثر خواهد بود.

در یادداشت‌های هر دوره نکته‌ها و اظهارنظرهایی که به لحاظ خواندن نسخه، نوع ادبی، روایت شاهنامه، وضعیت زنان و پوشش آنان در ایران و توران و ... مطرح شده است، گاه درست به نظر نمی‌رسد یا جای بحث بسیار دارد که البته این مسئله تنها مختص این کتاب نیست.

اگرچه مسکوب خود بر این باور بود که یادداشت‌هایی که در دو زمان مختلف بر شاهنامه نوشته است، نشانگر سیر فکری او دربارۀ شاهنامه است؛ اما این یادداشت‌ها بیشتر به مثابۀ مواد خامی است که بعدتر آثار او دربارۀ شاهنامه از آن ساخته شده و برآمده است و می‌تواند پشت صحنۀ آثار او را نشان دهد نطفه‌بستن افکار و حسیات او و نوع خاص برداشت‌ها و دریافت‌های او از شاهنامه را از سرچشمه، عریان ـ پیش از درپوشیدن جامۀ نثری اثرگذار ـ در برابر خوانندگان و علاقمندان آثارش بگذارد.

كتاب شاهنامه در دو بازخوانی: یادداشت‌های شاهرخ مسکوب بر شاهنامۀ فردوسی ويراسته مهری بهفر در شمارگان 1100 نسخه در 1054 صفحه و با قیمت 650000 ريال در سال 1392 از سوي نشر فرهنگ نو راهي بازار كتاب شده است.




افزودن دیدگاه جدید

Filtered HTML

  • نشانی صفحه‌ها وب و پست الکترونیک بصورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • تگ‌های HTML مجاز: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.

Plain text

  • تگ‌های HTML مجاز نیستند.
  • نشانی صفحه‌ها وب و پست الکترونیک بصورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.
جهت اطلاع از آخرین اخبار و مطالب ثبت‌نام نمائید