تصحیحِ قیاسی چارانه ای از سعدی

ميراث مكتوب - در میانِ رُباعیّاتِ موجود در کلّیّاتِ شیخِ أجل سعدی ـ که مَعَ الأسف، بسیار کم هم موردِ توجّه واقع شده است ـ ، رُباعیی هست از این قرار:

شمع ارچه به گریه جانگدازی می کرد
گریه زده، خندۀ مجازی می کرد
آن شوخ، سَرَش را ببُریدند و هنوز،
اِستاده بُد و زبان درازی می کرد

این، موافقِ ضبطِ ویراستِ زنده یاد محمّدعلیِ فروغی است ( کلّیّات سعدی، چ أَمیرکبیر، ص 670 )، و به گمانِ من، مُفیدِ معنایِ روشن و دُرُستی نتوانَد بود.

بیتِ نخست، بیانگرِ این معناست که: هرچند شمع سخت می گریست و با این گریستن جانِ خود را می گداخت، براستی می گریست و خنده اش راستین نبود!

گوئیا سخن، عَیبناک است، و در جایی که هر دو لَت بر یک مفهوم دَلالت می کند، مَحمِلی برایِ کاربُردِ «ارچه» فرا نظر نمی آید.

پیشنِهادِ من آنست که جایِ «خنده» و «گریه» را در مصراعِ دوم عوض کنیم: «خنده زده گریۀ مجازی می کرد». بدین شیوه و با این «تصحیحِ قیاسی»، معنایِ هر دو بیت سَرراست و مُنسَجِم می شود:

«هرچند شمع بسَختی می گریست، در واقع می خندید و گریستنش مَجازی بود، و اگرچه سرش را بُریده بودند، همچنان گُستاخانه بر جایِ خود ایستاده بود و زبان درازی می کرد».

با آن که ضبطِ این رُباعی را در شماری از نسخِ چاپی و خطیِ آثارِ سعدی بَررَسیده و بازجُسته ام، تاکنون بر نُسخه ای که موافقِ این خوانِشِ پیشنِهادی باشد وقوف نیافته ام؛ لِهذا آن را چونان «تصحیحی قیاسی» مجالِ طرح می دِهَم ؛ بو که قبول افتد!

یادآوری:
در بعضِ چاپهایِ آثارِ سعدی، در خوانِش وضبطِ مصراعِ چهارمِ این رُباعی، سهوی افتاده است، و آن، این که به جایِ «اِستاده بُد و...» (= ایستاده بود و ...)، خوانده اند: «استاده بدو ...»(=ایستاده به او ...) ! ؛ و ای بسا از همین رو، در معنایِ بیت نیز چُنین نوشته اند:

«... به کسی که سرِ او را قیچی کرده است زبان درازی می کند( رُباعیّاتِ شیخ شیراز سعدی ، به کوششِ اسکندریِ اَرسَنجانی، چ2، 1384ه. ش.، ص 79).

افزودن دیدگاه جدید

Filtered HTML

  • نشانی صفحه‌ها وب و پست الکترونیک بصورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • تگ‌های HTML مجاز: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.

Plain text

  • تگ‌های HTML مجاز نیستند.
  • نشانی صفحه‌ها وب و پست الکترونیک بصورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.
جهت اطلاع از آخرین اخبار و مطالب ثبت‌نام نمائید