نسخه هاي خطي در عصر جديد

میراث مکتوب - وضعيت نسخه هاي خطي در عصر جديد، باید در چند بُعد بررسي شود و براي ارتقاي وضيعت آن در هر بعد اقدامات و اصلاحاتي لازم و ضروري است.


1.دارندگان نسخه هاي خطي


مالكيت نسخه هاي خطي در ايران اسلامي به چند گروه تعلق دارد. بخش خصوصي، كتابخانه هاي عمومي، مدارس علميه، بقاع و اماكن متبركه. براي شناسايي و استفاده بهينه از نسخ موجود در دست افراد و خانواده هاي شخصي تاكنون هيچ راهكاري ارائه نشده و هيچ نهاد يا موسسه­اي هم متكفل اين امر نگرديده است.


كتابخانه­هاي عمومي براي معرفي نسخه­هاي خطي خود، اقدامات جدي و در خور تحسيني را انجام داده­اند ولي با توجه به گستردگي نسخه­هاي خطي موجود در اين كتابخانه، حمايت­هاي بيشتري لازم است تا نسخه­هاي فهرست نشده فهرست گرديده و خدمات و تسهيلات لازم براي مراجعه­كنندگان به نسخ خطي فراهم آيد.


در مورد نسخه­هاي موجود در مدارس علميه ديني و بقاع و اماكن متبركه، هنوز آمار و اطلاعات دقيقي از کیفیت و کمیت اين نسخه ها منتشر نشده است. با توجه به اينكه اغلب مدارس علميه ديني كشور از قديم­الايام داراي كتابخانه بوده­اند هم­اكنون در اغلب اين كتابخانه­ها نسخۀ خطي وجود دارد. همچنين تعدادي از بقاع متبركه و امامزادگان داراي نسخه­هاي خطي هستند.  و چون اکثر اين مدارس و اماكن موقوفه هستند، شايسته است كه سازمان اوقاف، بخشي را متصدي شناسايي و حفاظت و معرفي اين نسخه ها و تعيين وضعيت آنها نمايد.


2. فهرست نويسان


در رابطه با فهرست نويسان عرصۀ نسخه­هاي خطي بايد گفت از صد سال قبل كه فهرست­نويسي نسخه­هاي خطي در ايران شروع شده، تعدادي از علاقه­مندان و شيفتگان كتاب در اين عرصه تلاش نموده كه حاصل تلاش آنها امروزه مجموعه گرانسنگي از فهارس نسخ خطي را تشكيل داده كه تعداد آنها از هزار جلد متجاوز است. عليرغم عشق و اخلاص اين عزيزان و فعاليت در اين عرصه با حداقل امكانات و بدون هيچ توقع و چشم­داشتي، بي توجهي نهادهاي فرهنگي به خدمات علمي اين محققان توجيه­پذير نيست. ابتدا بايد فهرست نسخۀ خطي به عنوان يك كتاب علمي در جامعه علمي شناخته شود و از امتيازات يك اثر عملي برخوردار گردد. همچنين حمايت هاي مادي و معنوي از فهرست نويسان نسخ خطي - كه اغلب آنها در اثر كار زياد با نسخۀ خطي دچار آسيب­هاي تنفسي و ريوي مي باشند - به عمل آيد تا بتوانند با توان و نيروي بيشتر اين كار ارزشمند را ادامه دهند. و نیز راهكارهايي برای تربيت فهرست­نويسان جوان انتقال دانش و تجربه هاي آنان به نسل بعدي انديشيده شود.


3.مراجعه كنندگان


مراجعه­كنندگان نقش مهمي در گسترش مطالعات نسخه هاي خطي دارند. مراجعه كنندگان نسخ خطي در ايران اغلب افراد حقيقي هستند. یکی از دلبستگی های اين افراد مطالعه نسخه هاي خطی است که عليرغم دشواري هاي دسترسي به نسخ خطي، با عشق و علاقه شخصي خود، به نسخه­ها مراجعه و تحقيق نموده وحاصل تلاش خود را به جامعۀ علمي تقديم مي­کنند.


روي سخن در اينجا با اين افراد نيست. بلكه روي سخن با دانشگاه­ها و دانشكده­هاي علمي است كه بايد مراجعه­كننده اصلي و عمده نسخه هاي خطي باشند که نيستند. نسخه هاي خطي موجود در كتابخانه هاي كشور از نظر موضوعي به موضوعات متعدد تقسيم مي شوند كه تمامي رشته­هاي علمي دانشگاه ها، بخش قابل توجهي از نسخه­هاي خطي را به خود اختصاص مي دهند. حال سوال اينجاست دانشگاه هايي كه در اين رشته هاي علمي مشغول فعاليت هستند آيا براي استفاده از اين نسخه ها چه برنامه اي دارند. آيا دانشگاه هاي پزشكي از نسخه هاي خطي پزشكي موجود در كتابخانه هاي عمومي اطلاع دارند؟. يا دانشگاههاي تفسير يا علوم حديث و ادبيات، چه اندازه از نسخه­هاي مربوط به رشته خود خبر دارند؟ آيا براي آشنايي دانشجويان خود با اين نسخه­ها  برنامه هايي تنظيم نموده اند؟.


البته بايد ياد آور شد كه تعدادي از دانشگاه­ها دانشجويان خود تشويق نموده­اند تا موضوع پايان نامه­هاي ارشد و دكتراي خود را، تصحيح نسخ خطي قرار دهند كه این امر قابل تقدير است ولي در حد كافي نيست.


4.عصر ديجيتال نسخه هاي خطي


با ورود ابزارهاي ديجيتالي و الكترونيكي در شناسايي و انتشار نسخ خطي، عصر جديدی در نسخه هاي خطي آغاز شد كه تاكنون بي سابقه است. اين امر موجب انتشار بيش از دويست جلد فهرست نسخه هاي خطي از سال 80 تاكنون گرديده است. در عرصۀ ديجيتال­سازي هم اغلب كتابخانه­هاي بزرگ كشور اقدام به تهيۀ تصوير ديجيتالي از نسخه هاي خطي خود نموده اند كه اقدام بسيار شايسته  و ستودني است. راه اندازي سايت­هاي كتابخانه­هاي عمومي در فضاي مجازي كه بخشي از آنها اختصاص به نسخ خطي دارد و در برخي نيز تصوير نسخ خطي عرضه شده، نمود ديگري از شروع عصر جديد در عرصۀ نسخه­هاي خطي است. به نظر مي رسد با اين تحولات، راه براي برداشتن گام هاي فراتر هموار شده است.


 


5.پيشنهادها


با عنايت به مطالب ياد شده، چند نظر و پيشنهاد ارائه مي گردد:


الف) تأسيس كتابخانه­هاي خطي ديجيتالي: برآوردن اين ايده و آرزو كه جامعه علمي تا ده سال قبل حتي تصور آن را نمي توانست بكند، امروزه براي جامعۀ علمي فراهم گرديده است. با حمايت نهادهاي علمي و فرهنگي و با تنظيم تفاهم نامه­هاي همكاري علمي بين كتابخانه­هاي عمومي كشور مي­توان – حداقل در مركز هر استان – كتابخانه­اي ديجيتالي تأسيس كرد. اين كتابخانه­ها مي­توانند كليه نسخه­هاي خطي ديجيتال شده را براي استفاده محققان ارائه نمايند که به راحتي بتوانند در هر نقطه اي از كشور  به اين نسخه­ها دسترسي داشته باشند. متأسفانه اين كار مهم فرهنگي هنوز -  عليرغم آماده بودن زمينه هاي آن - در كشور ما شروع نشده است.


ب) فهرست هاي تكميلي:  فهرست هاي نسخ خطي كه تاكنون براي كتابخانه هاي مختلف كشور نوشته شده،‌ با مراجعۀ مستقيم به نسخه­ها صورت گرفته و اين مسئله با توجه به محدويت زماني كتابخانه­ها براي در اختيار گزاردن نسخه خطي و محدوديت وقت فهرست نويسان براي تنظيم فهرست، موجب گرديده كه در فهارس به ارائۀ اطلاعات مهم و دست اول اكتفا گردد و اطلاعات ديگر منعكس نشود. در عصر جديد براي تكميل فهارس نسخ خطي در چند محور باید اقدام گردد:


اول: شناسايي نسخه هاي مجهول­العنوان و مجهول­المؤلف: نسخه هايي كه مؤلف و عنوان آنها شناسايي نشده، در فهارس نسخ خطي بسياري از كتابها با عبارت هاي «مجهول المولف»، «مجهول العنوان»، معرفي شده است. براي شناسايي اين نسخه ها، كتابخانه­ها مي­توانند تصوير اين نسخه ها را در اختيار محققان و فهرست­نويسان قرار دهند و فهرست­نويس بدون اينكه الزامي به حضور در كتابخانه داشته باشد، مي­تواند نسخه را بررسي و اطلاعات استخراج نشده را ثبت نمايد يا با تتبع و مراجعه به مصادر ديگر مؤلف اثر را شناسايي نمايد.


دوم: معرفي تفصيلي جُنگ­ها و مجموعه­ها: برخي از نسخه­ها به اصطلاح تك كتابي هستند يعني داراي يك كتاب مي باشند، كه در اغلب موارد اين نوع نسخه­ها  در فهارس به درستي و كامل معرفي گرديده است. ولي بخش مهمي از نسخه ها تك كتابي نيستند، و به اصطلاح نسخه شناسي، «مجموعه» داراي چند كتاب مستقل، يا «جنگ» و «كشكول» هستند، كه مطالب متنوع در آنها تحرير گرديده است. در معرفي اين نسخه ها در فهارس، نواقص زيادي وجود دارد. كه در عصر جديد بايد به كمك ابزارهاي جديد و استمداد از محققان برطرف گردد.


ج) تعريف كاربرد هاي جديد براي نسخ خطي: امروزه با رشد امكانات خصوصاً ابزار ديجيتالي و گرافيكي، مي توان در عرضۀ نسخ خطي كاربري هاي جديد و متنوعي را ايجاد كرد تا مراجعه و استفاده از نسخ خطي به فرهنگ عمومي تبديل گردد. مهم­ترين راهكار آن است كه از جمود و اكتفا نمودن در كاربردهاي محدود و اندك قبلي بايد فراتر رفت. كاربري­هاي قبلي محدود به تصحيح و انتشار كتاب­هاي مهم و نسخ منحصر مي­شد و عملاً نسخ ديگر در كنار آنها بي­ارزش و فاقد ارزش علمي  و اجتماعي معرفي مي­گرديد. با رويکردهاي جديد مي­توان براي نمونه كاربري­هاي جديدي از اين قبيل براي نسخه­ها ايجاد نمود:


1 : تأسيس رشته تحقيق و تصحيح و فهرست نويسي نسخ خطي در مقطي كارشناسي ارشد.


2 : تشكيل گروه مطالعات نسخ خطي براي فراهم سازي دسترسي و آشنايي دانشجويان به نسخ خطي.


3: انتخاب و معرفي متون مناسب براي پايان نامه هاي دانشجويي؛


4: عنوان مشاور نسخ خطي يا كارشناس نسخ خطي: بدين معني كه در پايان نامه هايي كه موضوع آنها تصحيح نسخ خطي است علاوه بر استاد راهنما و مشاور كه براي موضوع مورد بحث در پايان نامه لازم است،‌ مشاور نسخ خطي نيز الزامي گردد تا امور مربوط به شناسايي نسخه و تخصص­هاي مربوط به انتخاب نسخه و قرائت آن و ضبط نسخه­بدلها، زير نظر وي انجام گيرد. اين مشاور لزوماً بايد از ميان فهرست­نويسان و آشنايان به نسخ خطي انتخاب گردد تا روند انتخاب نسخه براي پايان­نامه­ها – كه امروزه متأسفانه به عنوان مسئله لاينحلي در آمده – حل گردد و همچنين متخصصين اين عرصه ها در دانشگاه­ها به عنوان كارشناس اين رشته ها شناسايي و معرفي شوند.


5: انتشار ديجيتالي موضوعي نسخ خطي. براي نمونه مي توان صد نسخه مهم از «نهج البلاغه» يا «ديوان حافظ» يا «شاهنامه» را در يك دي وي دي با ذكر مشخصات هر كدام  تهيه نمود، تا اساتيد بتوانند در كلاس هاي درس مربوط به آن كتاب، از نسخه هاي خطي آن استفاده نموده و محور درس خود را تجزيه و تحليل آن كتاب بر اساس تصاوير نسخه ها قرار دهند تا دانشجو عملاً با نسخه خطي و كاربرد هاي آن آشنا گردند.


6: توجه به كاتبان و خوشنويسان: بسياري از كاتبان نسخه ها متعلق به شهرهاي مختلف كشور هستند حتي از روستاها و آبادي­هاي دورافتاده، كاتبان متعددي وجود دارد كه نسخ نوشته شده به دست آنها در كتابخانه­هاي كشور نگهداري مي­شود. نمونه­اي از اين نسخه­ها مي­توان به صورت تابلو در آورد تا به عنوان نمادي از رواج علم و انديشه در آبادي و شهر در آيد.


7: توجه به تملك­ها: دانشمندان سرشناس كشور از قديم تا زمان حاضر در آغاز نسخه هاي خطي دست خط هايي با عنوان تملك نوشته و آن را امضا نموده اند. كه به عنوان نمونه مي تواند از يادداشت ها و امضاهاي: خواجه نصير، شيخ بهايي،‌ علامه حلي،‌ شيخ طوسي، مححق حلي، ملاصدرا، فيض كاشاني،‌علامه مجلسي،‌شيخ حر عاملي و صدها دانشمند ديگر ياد كرد. مي توان از اين يادداشتها و امضاها، به عنوان نماد در تابلوها و تنديس­ها استفاده نمود و در مراكز و اماكن مختلف شهرها نصب كرد.


به اميد روزي كه نسخه هاي خطي كشور در دسترس همگان قرار گيرد و تمامي انسانهاي اين مرز و بوم توانايي و عشق و علاقه استفاده از آنها را داشته باشند.


علی صدرایی خویی


منبع: ویژه نامۀ چهاردهمین آیین بزرگداشت حامیان نسخ خطی


 

افزودن دیدگاه جدید

Filtered HTML

  • نشانی صفحه‌ها وب و پست الکترونیک بصورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • تگ‌های HTML مجاز: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.

Plain text

  • تگ‌های HTML مجاز نیستند.
  • نشانی صفحه‌ها وب و پست الکترونیک بصورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.
جهت اطلاع از آخرین اخبار و مطالب ثبت‌نام نمائید