به مناسبت بزرگداشت استاد اذکایی در همدان

عالمی جامع الاطراف و ایرانشناسی بی بدیل

میراث مکتوب - شهر همدان دانشمندخیز است و یکی از برجسته ‌ترین این دانشمندان ایران شناس در دوران معاصر استاد اذکایی است.

وی انسانی فرهیخته و پژوهشگری جامع الاطراف است. اینجانب افتخار داشتم در مراسمی که چندی پیش از سوی انجمن علمی تاریخ در بزرگداشت ایشان برگذار شد نکاتی را مطرح کنم و اکنون نیز از فرصت استفاده می کنم تا چند نمونه از وجوه ارزشمند ایشان در زمینه ایرانشناسی متذکر شوم.

هنگامی که سخن از ایرانشناسی می رود معمولا نگاه به بیرون از سرزمین خود داریم و به قول خواجه شیراز «آنچه خود داشت ز بیگانه تمنا می کرد». تردیدی نیست که قدردانی از ایرانشناسان غیر ایرانی که بیغرضانه به بررسی و توصیف فرهنگ و تمدن این دیار اهتمام نموده اند ضروری است اما این بدان معنا نیست که از آنچه خود بهره مندیم یاد نکنیم.

استاد اذکایی همدانی عمری به معرفی تاریخ و فرهنگ و تمدن ایران پرداخته و حاصل این پژوهش ده ها کتاب و مقاله و مصاحبه است. این همه جدای از آثار ایشان در قلمرو علوم دیگر نظیر نجوم و موسیقی و پزشکی و غیره است. گزیده ای از آثار ایرانشناسی ایشان نشان می دهد که این ایرانشناس بی بدیل تا چه پایه ای دل در گرو این آب و خاک دارد.

تألیفات استاد اذکایی در زمینه تاریخ و تمدن ایران نمونه ای از بهترین آثار ماندگار ایرانشناسی است. فرمانروایان گمنام، رساله در خاندان شاهیۀ خوارزم، شرح الفهرست ابن ندیم، تاریخ عراق عجم، تاریخ معاصر همدان، تاریخ نگاران ایران، گفتارهای مغان و مادشناسی، همگی از بهترین نمونه های تحقیقات تاریخی است. تألیف ارزندۀ ایشان در بارۀ ماد و مادشناسی توجه پژوهشگران را به این نکته معطوف داشت که بخشی از فرهنگ و تمدن مادها در سایۀ تاریخ و فرهنگ هخامنشی دستخوش بی توجهی شده و انصاف را باید به تاثیری که زبان و فرهنگ ماد و مادستان بر جهان بینی هخامنشی داشته با تعمق بیشتر نگریست. پس از این نگاه، مقالات و تحقیقاتی که دربارۀ تاریخ و زبان و فرهنگ ماد شد می توان حاصل این توجه ایشان دانست.

مجموعۀ دیگری از آثار استاد اذکایی به معرفی چهره های علمی و دانشمندان ایرانی پرداخته است. کارنامۀ بیرونی، آراء و افکار ابوریحان بیرونی، ترجمۀ زندگی نامه بیرونی، تحقیق و تحشیه بر آثار الباقیه عن القرون الخالیه بیرونی، بررسی نظام فلسفی و حکمت طبیعی حکیم رازی، هفده گفتار در معرفی و شناخت باباطاهر همدانی، هفت گفتار در معرفی اندیشه و افکار عین القضات همدانی، همگی از بهترین تتبعات ایرانی در بازشناسی حکما و فلاسفه ایرانی است. در میان آثار یادشده، بویژه تحقیق استاد در آثار الباقیه ابوریحان بیرونی از شاهکارهای ترجمه و تالیف در بیرونی پژوهی است. بیرونی در این تألیف ارجمند به مقوله هایی نظیر گاهشماری و تقویم ملل مختلف، تاریخ ایران و بابل و روم، جشن ها و اعیاد ایرانیان و دیگر اقوام، ادیان و آثار مقدس دین یهود، زردشتی، مانوی، صابئی مزدک و ... غیره پرداخته و نظرات ارزشمند عالمانه ای در این باره ارائه نموده است.  از این روی ادوارد زاخو، دانشمند سرشناس آلمانی، در سال 1878 میلادی به تصحیح و معرفی این اثر همت گماشت و سپس تر آن را به انگلیسی ترجمه کرد. استاد اذکایی این اثر گران سنگ را پس از مقابله تازه با سه نسخه دیگر که پیش از این از سوی ادوارد زاخو مغفول مانده بود، ترجمه و همراه با یادداشت های بسیار عالمانه خود منتشر و با همت مرکز نشر میراث مکتوب در سال 1380 چاپ نمود. 

گروه دیگری از پژوهش های استاد اذکایی مصروف به معرفی و تحقیق در فرهنگ و معاریف همدان شده و نگرش مردم شناسانه ایشان را بازمی تابد. فرهنگ مردم همدان، ناموران همدان، علویان همدان (تحقیق در احوال و آثار میرسیدعلی همدانی)، همدان نامه شامل بیست گفتار در بارۀ مادستان،

استاد اذکایی در طول عمر پربرکت خود بخشی نیز به تاریخ علم و پژوهشهای مربوط به طب و نجوم و دیگر علوم و ادیان و ادبیات ایرانی پرداخته اند. رسالهٔ قبة‌الارض ایرانی در هیئت و نجوم، مفاتیح الاسرار در تفسیر شهرستانی، طب روحانی رازی، رساله در دین زروانی، ترجمه ترانه های باباطاهر نمونه هایی از این دست اند. جایی که استاد اذکایی به شاهنامه فردوسی می پردازد، آن را «دفاعنامۀ سترگ مردم ایران» می خواند (نک. گزارش خبرگزاری فارس، برگرفته از ویژه نامه دفاع مقدس).

افزون بر آنچه گذشت، آثار استاد اذکایی در سایر مقوله های علمی و فرهنگی را باید در شمار بهترین نمونه های دانش ایرانشناسی دانست. فهرست ما قبل الفهرست (۲جلد) در تبارشناسی در ایران،  فهرست نسخ خطی همدان، از درگزین تا کاشان، راهنمای همدان، کتابشناسی همدان و ... برای ایشان سلامتی و پایایی آرزومندم.

محمود جعفری دهقی

دانشگاه تهران

افزودن دیدگاه جدید

Filtered HTML

  • نشانی صفحه‌ها وب و پست الکترونیک بصورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • تگ‌های HTML مجاز: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.

Plain text

  • تگ‌های HTML مجاز نیستند.
  • نشانی صفحه‌ها وب و پست الکترونیک بصورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.
جهت اطلاع از آخرین اخبار و مطالب ثبت‌نام نمائید