نگاهی به کتاب مرآت الاصطلاح

ميراث مكتوب - کتاب مرآت الاصطلاح به تصحیح و تحشیۀ چندرشیکهر، حمیدرضا قلیچ خانی و هومن یوسفدهی از سوي انتشارات کمیسیون نسخه‏های خطی هند، دهلی ‏نو در دو مجلد منتشر شد.
اين کتاب در سال 1158 ق. تألیف شده است و در سال 1990 م. به انگلیسی منتشر شده بود ولی متن فارسی آن برای بار نخست بر اساس سه نسخه، تصحیح انتقادی شده است. پیش از متن این فرهنگ فارسی به فارسی، کتاب مقدمه‏ای مفصل شامل بخش‏های زیر دارد:
نگاهی به اوضاع سیاسی اجتماعی و ادبی هند مقارن با دوران زندگی آنندرام مخلص
احوال و آثار رای آنندرام مخلص لاهوری
نام و شهرت و تخلّص
تاریخ و محلّ تولّد
نسب و نیاکان
خانواده و خویشاوندان
تربیت و تحصیلات
مروری بر زندگی
معاشران
تاریخ و محل درگذشت
وضع ظاهر و خصوصیّات اخلاقی
جایگاه ادبی
آثار
سالشمار زندگی
معرّفی مرآت الاصطلاح
نسخ خطّی
روش تصحیح
ارزیابی نهایی
سپس دیباچه مؤلّف قرار دارد و متن کتاب. در همین مجلّد، ترجمۀ انگلیسی مقدمه نیز در حدود 50 صفحه ارائه شده است. پس از متن، بخش‏های زیر نیز در کتاب دیده می‏ شود:
پیوست 1 ملخّص بیاض مخلص
پیوست 2 ملتقط مناصب
فهرست شرح احوال، نقل ها، فایده ها و لطیفه ها
فهرست واژه ها و اصطلاحاتی که ذیل مدخل های دیگر آمده اند
فهرست واژها و عبارات هندی
فهرست اعلام
منابع و مآخذ


سالشمار زندگی آنندرام مخلص

- 1107ق آنندرام مخلص فرزند راجه هردی رام در لاهور دیده به جهان گشود.
- 1124ق در زمرۀ شاگردان میرزا عبدالقادر بیدل دهلوی قرار گرفت (تاریخ تقریبی).
- 1126ق ازدواج کرد (تاریخ تقریبی).
- 1127ق فتح سنگه پسر ارشد آنندرام مخلص به دنیا آمد (تاریخ تقریبی).
- 1129ق کرپا رام پسر دوم مخلص دیده به جهان گشود (تاریخ تقریبی).
- 1132ق راجه هردی رام بدرود حیات گفت و آنندرام مخلص در همین سال به وکالت سیف الدّوله عبدالصّمد خان صوبه دار لاهور و ملتان و قمرالدّین خان پسر اعتمادالدّوله محمّدامین خان وزیرالممالک (م. 1133ق) تعیین شد.
- 1133ق استادش بیدل دهلوی درگذشت و او در همین سال با سراج الدّین علی خان آرزو آشنایی و دوستی پیدا کرد.
- 1137ق اعتمادالدّوله قمرالدّین خان به وزارت محمّدشاه روشن اختر (حک:1131-1132ق) منصوب گردید.
- 1144ق نگارش کتاب کارنامۀ عشق و مقدّمه ای به نام پریخانه برای مرقّع گردآوردۀ خود.
- 1145ق پسر ارشد او رای فتح سنگه ازدواج کرد.
- 1149ق مصاحب سنگه نوۀ آنندرام مخلص از پسر دومش رای کرپا رام دیده به جهان گشود. آنندرام تعدادی از نامه هایی که به دیگران نوشته بود تحت عنوان رقعات مخلص مدوّن نمود.
- 1150ق سیف الدّوله عبدالصّمد خان بدرود حیات گفت و آنندرام مخلص به وکالت پسر و جانشین او زکریا خان بهادر تعیین گردید.
- 1151ق حملۀ نادرشاه افشار به هند و فتح دهلی و قتل عام اهالی آن. آنندرام مخلص نخستین نسخه از دیوان اشعار خود را مدوّن نمود.
-1152ق ترک دهلی توسّط نادرشاه افشار و نگارش کتاب هنگامۀ عشق توسّط آنندرام مخلص.
- 1156ق سفر به گره مکتیسر به همراه اردوی شاهی و نگارش سفرنامه.
- 1157ق اتمام تألیف مرآت الاصطلاح.
- 1158ق سفر به بنگره و نگارش سفرنامۀ آن. درگذشت زکریا خان بهادر دلیرجنگ صوبه دار لاهور. تجدید نظر نهایی در کتاب مرآت¬الاصطلاح. آغاز انزوا و خانه نشینی.
- 1159ق تألیف چمنستان.
- 1161ق اعتمادالدّوله قمرالدّین خان وزیرالممالک در جنگ با سپاهیان احمد شاه درّانی کشته شد و محمّدشاه روشن اختر نیز بدرود حیات گفت و احمدشاه تیموری بر تخت سلطنت جلوس کرد.
- 1164ق آنندرام مخلص پس از یک دوره بیماری در خانه اش در محلّه وکیل پورۀ دهلی بدرود حیات گفت.
معرّفی مرآت الاصطلاح:
مرآت الاصطلاح نسبت به فرهنگ هایی که قبل و بعد از آن نوشته شده اند، ویژگی های منحصر به فردی دارد و خود مؤلّف نیز به اهمیّت کار خود واقف بوده است. او در دیباچۀ مختصر کتاب چنین می نویسد:
... بر خلاف فرهنگ نویسان که به تحریرِ لغات قدیم مصروف بوده، به تحقیقِ مصطلحات فارسی گویان تازه توجّهی ننموده اند، در حلِّ معانی آن رساله ای رنگین تر از اوراق لاله مرقوم باید نمود. کمر سعی به میان همّت بستم و روزگاری دراز استخوان شکستم تا آنچه بالقوّۀ خیال بود، به فعل انجامید؛ یعنی از خدمت زبان دانان معتبر به پایۀ تحقیق رسید. بنای تحریر بر حروف تهجّی گذاشتم و برای هر حرف بابی مشعّر بر فصل ها که آن نیز مطابق حروف تهجّی است و در سر هر حروف رعایت باب منظور داشته، آخر هر باب امثال آنچه نزدیک زبان دانان صحّت دارد، نگاشتم."
امّا امروزه پس از گذشت بیش از 275 سال می توان مزایای دیگری را هم برای این اثر برشمرد که برخی از آنها به شرح ذیل اند:
1. امثال فارسی و معادل‏های هندی آنها که بیش از فرهنگ‏ها و کتاب‏های مشابه است.
2. با آنکه به اذعان مؤلّف نقل ها، لطیفه ها و فایده های مندرج در کتاب، آن را از حالت فرهنگ خارج و به بیاض شبیه کرده است ، ولی همین ابتکار مؤلّف از یکنواختی متن کاسته و آن را به دانشنامه ای ارزشمند بدل کرده و سبب تفاوتش از فرهنگ‏های مشابه می‏شود.
مخلص در جای جای کتاب اشعار و خاطراتی را نقل کرده و در آنها اطلاعات بسیاری را از احوال و افکار خویش ارائه کرده است که در شناختن شخصیّت وی بسیار مفیدند.
3. هندو و هندی زبان بودن مؤلف و تخصّصش در امور دیوانی و انشاء سبب شده است تا اطلاعات دست اوّلی را در خصوص مکاتبات و مراودات درباری به خوانندگان ارائه دهد؛ از جمله ذکر دقیق آداب و رسوم هندوها و مسلمانان شبه‏قاره.
4. بحث‏های انتقادی دربارۀ واژه‏سازی، معنی شناسی و بیان اختلاف نظر و اعتقاداتِ دیگران و نقد و بررسی صحّت و سقم آنها. در این بحث‏ها، مخلص معتقد است که در واژه‏ و ترکیب‏سازی باید اهلِ زبان را ملاک قرار داد و فقط زباندانان شایستۀ نوآوری در این زمینه اند.
5. بررسی و دقّت در جزییات زندگی معاصران و محیط اطراف و گزارش دقیق آنها؛ مثلاً ذیل نام سالک یزدی که شاهدی ازو می‏آورد، نکاتی دربارۀ مهاجرت و اقامتش به دکن ذکر کرده است یا در ذیل کاغذباد توضیحاتی درباره کاربرد آن در دهلی می¬دهد ؛ از این رو به ندرت از سخنورانِ سبک خراسانی و عراقی شواد و سندهایی را آورده است.
6. در این اثر اطلاعات ارزشمندی از دو منبع: حجّت ساطع و امثال میرزا محمد قزوینی که اکنون نشانی از آنها نیست، نقل شده و اطلاعاتِ مندرج در آنها به ما رسیده است.

گزارش نسخه‏ها

با وجود اهمیّت کتاب مرآت الاصطلاح نسخ خطّی آن کمیاب و انگشت‏شمار می باشد. در تصحیح این کتاب از سه نسخۀ خطّی کامل استفاده شده است؛ پس از پایان مقابله از وجود نسخه‏ای دیگر در کتابخانۀ انجمن ترقّی اردو آگاهی یافتیم و برخی از موارد مشکوک را با آن نسخه نیز مقابله کردیم. در نتیجه نسخۀ یادشده را هم به سه نسخۀ پیشین افزوده‏ایم و در اینجا ویژگی‏های نسخه‏شناسی هر چهار نسخه، به ترتیب معرفی می‏شود:
1 «نسخۀ کتابخانۀ خدابخش با حرف اختصاری»
نسخه اساس این تصحیح، نسخۀ "خ" خوانده است. نسخه ای نسبتاً کامل از کتاب مرآت الاصطلاح نوشتۀ رای رایان آنندرام مخلص لاهوری (م. 1164ق) است که در سال 1157ق تألیف آن به پایان رسیده است. مشخّصات این نسخه به شرح ذیل است:
شماره و محل نگهداری: این نسخه به شمارۀ 810 در کتابخانۀ خدابخش واقع در شهر پتنا در هندوستان نگهداری می¬شود.
کاتب : گوپال جی کایسته ماتهر
تاریخ کتابت: 1236ق/ 1820م.
آغاز: بسمله. ربّنا در مقامی که کرّوبیان ملاء اعلی با وجود سرودن زمزمۀ حمد به گوناگون لغت اعتراف به قصور نمایند، مخلص بی زبان را چه قدرت که به سخن گشایند و ... .
انجامه:" به تاریخ نوزدهم ماه نوامبر سنۀ 1820 مسیحی مطابق بیست و نهم کاتک سنۀ 1228فصلی موافق بیست و دوم صفر 1236هجری به خط خام گوپال جی کایسته ماتهر در نپال به کار عهدۀ محرّری به حضور هنریک ادوارد گاردنر صاحب بهادر – دام اقباله- سرفراز بود، نسخۀ هذا صورت اتمام پذیرفت."
همچنین در حاشیۀ پایین این صفحه در یادداشتی مربوط به سال 1252ق این عبارات نوشته شده است:
«چون سنۀ حال یکهزار و دوصد و چهل وچهار فصلی است، اتمام نقل این کتاب مرقومۀ دست مبارک والد ماجد بیگهه باشی را از روی حساب، تاریخ تمامش مدّت شانزده سال فصلی گردیده که در سنۀ 1228 فصلی در تفویض عمدۀ معظم محرّری به حضور جناب صاحب ممدوح شرف ارقام پذیرفته بود ولی فی تاریخ ششم ماگهه سنۀ 1244 یک هزار و دویست و چهل و چهار فصلی روز دوشنبه وقت شب عندالمطالعه بنابر یادگار روزگار این کتاب نگاشته شد که این کتاب هم یادگار از والد ماجد و اثر از نام والد ممدوح نسبت به ذات کمترین به تیمّم ما را حاصل است. احقرالعباد بیهاری لعل .»
ابعاد صفحه: 9 در 12 اینچ
تعداد برگ: 266 (متن)+ 10 (فهرست) + 11 (بیاض پیوست)
نوع خط: نستعلیق خوش
تعداد سطر: 15 تا 18
ابعاد متن: 5.5 در 8.5 اینچ
توضیحات: متن این نسخه با مرکّب سیاه و سرواژه ها، عناوین اصلی و علایم جداکننده با شنگرف نوشته شده است. نسخه سالم و کامل است و خطِ نستعلیقِ این نسخه، کاملاً هندی و یکدست است و از برخی سهوهای نوشتاری، به نظر می‏رسد که کسی نسخه ‏را برای کاتب می‏خوانده است؛ زیرا کلماتی چون «نسخ» را به سهو «نسق»، «طره» را «طرح» نوشته است. در این نسخه پس از متن کتاب، 11 برگ از خلاصۀ یک بیاض بازنویسی شدۀ آنندرام مخلص آمده و در آخر نسخه نیز فهرستی از عناوین احوال، نقل ها و لطیفه های مندرج در کتاب آورده شده است.
صفحات فاقد جدول و تزئینات می باشد. در این نسخه به جای رکابه، یک دو کلمۀ پایانی آخرین سطر هر صفحه در ابتدای صفحۀ بعد تکرار شده است. سه ورق از نسخه نیز در صحافی‏ جا به جا شده است. در این نسخه گاه افتادگی ها و اغلاط فاحش املایی دیده می شود که ناشی سهو و خطای کاتب است.
2) نسخۀ موزۀ بریتانیا با حرف اختصاری "ب
بررسی اوّلیّه این نسخه خطّی پیشتر در سال 2009م. توسّط پروفسور چندر شیکهر در لندن صورت پذیرفت و بعداً نسخۀ عکسی آن به لطف پروفسور رحیم رضا، استاد بازنشستۀ دانشگاه ناپل ایتالیا، در اختیار مصحّحان قرار گرفت.
شماره و محل نگهداری: اصل نسخه به شماره Or.1813در موزۀ بریتانیا در لندن بوده است.
کاتب : فخرالدّین محمّد
تاریخ کتابت: 1267ق/ 1850م.
آغاز: بسمله. ربّنا در مقامی که کرّوبیان ملاء اعلی با وجود سرودن زمزمۀ حمد به گوناگون لغت اعتراف به قصور نمایند، مخلص بی¬زبان را چه قدرت که به سخن گشاید و ... .
انجام: مثل: یک سیب است که دوپاره کرده¬اند. مثل: یکی بگیر و دیگری را دعوی. مثل: یار باقی و صحبتش باقی.
انجامه: تمّت بالخیر الحمدالله که به تاریخ بیستم شهر صفر سنۀ 1267 هجری مطابق بزرگ¬روز ماه دسمبر سنۀ 1850 عیسوی حسب الارشاد جناب مستطاب معلّی القاب صاحب والامناقب عالی مراتب، قدرشناس گوهر آبدار الفاظ سخن طرازان زباندانی ایران زمین، محک امتحان درست کامل عیار معانی نکته سنجان مصطلحات سحرآفرین – دام اقباله و زاد جلاله- نسخۀ مرآت الاصطلاح تحریر یافت. چه عجب که منظور نظر کیمیااثر گردد. ع: گر قبول افتد زهی عزّ و شرف. کاتب الحروف فخرالدّین محمّد
ابعاد صفحه: 8 در 10.5 اینچ
تعداد برگ: 525 صفحه متن + 18 صفحه مقدمه و معرفی (پیش از متن)
نوع خط: نستعلیق عالی
تعداد سطر: 15
طول سطر: 4.5 اینچ
3) نسخۀ کتابخانۀ دانشگاه پنجاب لاهور با حرف اختصاری ل
لوح فشردۀ این نسخه به لطف آقای دکتر نجم الرّشید، دانشیار محترم گروه زبان و ادب فارسی در دانشگاه پنجاب، در اختیار مصحّحان قرار گرفته است و مشخّصات آن به شرح ذیل می باشد:
شماره و محل نگهداری: این نسخه به شماره acc:866 در کتابخانه دانشگاه پنجاب واقع در لاهور پاکستان نگهداری می شود.
کاتب: نامعلوم
تاریخ کتابت: نا معلوم. پس از انجامه تاریخ "25 مگهر سنۀ 1913" به خط دیگری افزوده شده است.
آغاز: بسمله. ربّنا در مقامی که کرّوبیان ملاء اعلی با وجود سرودن زمزمۀ حمد به گوناگون لغت اعتراف به قصور نمایند، مخلص بی زبان را چه قدرت که لب به سخن گشاید و ... .
انجام: ... گفت الحال نزد خواجه قند و نبات باید گفت. لر گفت فهمیدم چه میگویی؛ یعنی کشک. مثل: یار باقی و صحبتش باقی.
انجامه: به عنایت الهی تمام شد کتاب مرآت الاصطلاح تألیف رای انندرام المتخلّص مخلص. تمام شد. تمام شد. تمام شد.
ابعاد صفحه: 19.5 در 28.5 سانتی متر
تعداد برگ: 222
نوع خط: نستعلیق متوسّط
تعداد سطر: 17
ابعاد متن: 21.5 در 12 سانتی متر

براي مطالعه معرفي اين كتاب در فايل زير كليك كنيد

اخبار مرتبط

روش های آداب المشق در نگاه باباشاه اصفهانی



دريافت فايل


افزودن دیدگاه جدید

Filtered HTML

  • نشانی صفحه‌ها وب و پست الکترونیک بصورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • تگ‌های HTML مجاز: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.

Plain text

  • تگ‌های HTML مجاز نیستند.
  • نشانی صفحه‌ها وب و پست الکترونیک بصورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.
جهت اطلاع از آخرین اخبار و مطالب ثبت‌نام نمائید