گفت و گو با دکتر وحید سبزیان پور

جایگاه فرهنگ ایرانیان باستان در متون عربی

میراث مکتوب - وحید سبزیان پور متولد 1337 در کرمانشاه و دارای دكترى زبان و ادبيات عرب از دانشگاه تربيت مدرس است. وی هم اکنون دانشیار گروه زبان و ادبیات عرب دانشگاه رازی کرمانشاه است. دکتر سبزیان پور در سالهای اخیر پژوهش های بسیاری در زمینۀ امثال و حکم و بررسی تطبیقی آن در متون فارسی و عربی انجام داده است.

وی در گفت و گو با مرکز پژوهشی میراث مکتوب معتقد است که تاکنون تحقیق منسجمی برای جمع آوری سخنان حکیمانه ایرانیان قبل از اسلام صورت نگرفته است.

شما به تازگی دربارۀ حکمت­های ایرانیان باستان در متون عربی تحقیقاتی انجام داده­ اید. دربارۀ این اثر صحبت می­ کنید.

حفرۀ بزرگی که پس از شکست ایرانیان از اعراب، در ادبیات فارسی ایجاد شد، موجب گردید که به مدت دو تا سه قرن، به سبب عوامل سیاسی، اقتصادی، دینی و فرهنگی، گویندگان ایرانی به زبان فارسی چیزی ننویسند و شعری نسرایند. اگر چیزی نوشته­ اند و یا سروده­ اند به دست ما نرسیده است زیرا نه تنها حمایتی از آنها صورت نمی­ گرفت، چه بسا فارسی گویی موجب اتهام به زندقه و کفر آنها می­شد. تغییر زبان و خط پهلوی به خط عربی از عوامل دیگری است که موجب بیگانگی ایرانیان با گذشته خود شد. اولین کتاب هایی که به زبان فارسی نوشته شد با فاصلۀ 200 تا 300 سال پس از اسلام بود. این موضوع چهرۀ ایران را در ابهام و غبار تاریخی قرار داد. در همین دوران که ایرانیان به گمان عده­ ای از حرکت و فعالیت علمی باز ایستادند رو به زبان عربی آوردند و کتاب­های ارزشمندی را از زبان فارسی و پهلوی به عربی ترجمه کردند که از جمله مهم ترین آنها کلیله و دمنه؛ الادب الصغیر و الادب الکبیر؛ خداینامه­ ها؛ آیین نامه­ ها و ده­ها کتاب دیگر بود که وارد فرهنگ عربی شد و در متون عربی پراکنده شد.  برخی را گمان بر این است که ترجمه متون ادب فارسی در دورۀ عباسی آغاز گشت، حال آنکه این نهضت به دستور هشام بن عبدالملک (113هـ) با ترجمه کتابی از گنجینه شاهان ایران آغاز گردید.

این از باورهای نادرست است که ایرانیان پس از شکست از اعراب دست از فعالیت­های علمی برداشتند و سکوت پیشه کردند.  حقیقت این است که هنگامی که دین اسلام از جزیرة العرب خارج شد و گروههای دیگری غیر از عرب به اين دين گرويدند، حكام عرب دریافتند که برای اداره چنين دولتی، تشکیلات ساده­ ای که خود با آن آشنا بودند كفايت نمي­كند و بايد از سازمانی مناسب و شایسته آن بهره ببرند؛ به همین دلیل به ایرانیان روی آوردند و از همان روزهای نخستِ حکومت خلفا در ایران، از تشكيلات سازماني دوره ساسانی بهره بردند.

از سلیمان بن ­عبدالملک نقل شده: از این ایرانیان در شگفتم، در طول تاریخ حکومت کردند و هرگز به عرب­ها نیازمند نشدند و زمانی­که عرب­ها حکومت کردند از آنها بی­نیاز نشدند. بر اساس مستندات تاریخی، نخستین دیوان اداری، توسّط هرمزان که اسیری ایرانی بود، در زمان خلیفه دوم تأسیس شد.

از جمله دلایلی که نشان از احتیاج عرب­ها به ایرانیان دارد، موضوع دیوان خراج ایران است که در واقع ستون فقرات و ارکان اصلّی هر حکومتی را تشکیل می­دهد. عرب­ها شیوه، زمینه و حتّی واژگان لازم را برای تبدیل آن به زبان عربی نداشتند، نبودِ شخص باسوادی که بتواند این دیوان­ها را به عربی بازگرداند، موجب شد دست­کم تا سال 87 هجری دیوان­های خراج عراق به زبان فارسی باشد و پس از گذشت ده­ها سال به تدریج به زبان عربی نوشته شود. دیوان خراج خراسان تا سال 124 هجری به فارسی باقی ماند، دیوان قم در زمان هارون الرشید به عربی برگردانده شد.  بی تردید تغییر زبان فارسی دیوان­های اداری به عربی به وسیله ایرانیانی صورت گرفته که برای آموزش عربی تلاش بسیار کرده­اند.

اگر قرآن کریم را که کلام الهی است استثناء کنیم، اوّلین کتابی که در زبان عربی تدوین شد به دست ایرانیان سامان یافت. زیرا زبان عربی بنا به دلائل تاریخی، سیاسی و فرهنگی، به رشد لازم برای تدوین و کتابت نرسیده بود. زبان و ادب فارسی در این مرحله به ادب عربی کمک کرد تا بتواند اثری مدوّن به وجود آورد. ایرانیان از یک سو مهارت­های خود را در اختیار عرب­ها قرار دادند و از دیگر سو با دقّت و باریک­بینی در ادب عربی، قواعد و اصولی برای این زبان، استخراج کردند که یکی از نتایج آن، ظهور علوم ادبی چون، بلاغت، صرف و نحو و آثار ارزشمند ماندگاری شد که بعدها گسترش و توسعه یافت. این آثار با گذشت زمان، تبدیل به فرهنگ عربی شد و این گمان به وجود آمد که ادب فارسی و علوم ادبی مربوط به آن وابسته و برگرفته از ادب و فرهنگ عربی است.

اینکه گفته می­ شود آثار علمی و فرهنگی ایرانیان در کتاب­سوزی­های اعراب نابود شد جای تأمل دارد، زیرا این آثار در دوره­ های بعد به زبان عربی ترجمه شد، به رنگ و بوی اسلامی در آمد و موجب تحوّل فرهنگ و ادب اسلامی عربی شد. این فرهنگ به این سبب که از غربال ادب اسلامی عبور کرد و رنگ و بوی اسلامی پیدا کرد، نشانه­ های ایرانی خود را از دست داد و بعدها بخشی از فرهنگ اسلامی شد. ابن ندیم به نام بیش از 30 مترجم ایرانی اشاره کرده که به شکل حرفه­ای متون ادب ایرانی را به عربی ترجمه کرده­اند، یکی از آنها «محمّد بن خلف بن مرزبان» است که بر اساس گفته یاقوت به تنهایی بیش از 50 کتاب را از فارسی به عربی ترجمه کرده ولی حتّی یک مورد از این ترجمه ­ها به دست ما نرسیده است.

اما درباره حکمت­های ایرانی، حقیقت این است که تا به حال تحقیق منسجمی برای جمع آوری سخنان حکیمانه ایرانیان قبل از اسلام صورت نگرفته است بود و تنها علی اکبر دهخدا، دکتر محمد معین، دکتر محمد محمدی ملایری، دکتر احمد تفضلی و دکتر آذرتاش آذرنوش و ... در تحقیقات خود مباحث بسیار ارزشمندی دربارۀ فرهنگ ایرانیان باستان در متون عربی و علل و اسباب نفوذ آن آورده­اند، ولی به شکل منسجم کتابی که این حکمت­ها را یکجا جمع کرده باشد، تدوین نشده است.

این در حالی است که حكمت ايرانى در عهد عباسى آنچنان با حسن قبول روبرو شد كه خلفاى عباسى فرزندان خود را موظّف به يادگيرى آن مى‏كردند، از جمله هارون الرشيد به كسايى، مربّى پسرش توصيه مى‏كند كه پندهاى ايرانى را به او بياموزد. مأمون فرزندان خود را به آموختن عهد أردشير و كليله دستور می­دهد. وقتى مأمون، كتاب «جاودان خرد» را مى‏بيند، مى‏گويد: «به خدا حكمت اين است نه آنچه كه در دهان ما بيهوده مى‏چرخد.»

از چه زمانی به حکمت­های ایرانی علاقمند شدید؟

من از حدود بیست سال قبل در زمینۀ متون بازمانده از پهلوی مانند مینوی خرد، دینکرت و ... علاقه­ مند شدم ولی احساس کردم این ها نارساست و برای نشان دادن تمدن باشکوه ایران قبل از اسلام بسیار ناقص است تا اینکه متوجه شدم در متون ادب عرب، حکمت های فراوانی از ایرانیان باستان به شکل پراکنده وجود دارد. این حکمت­ ها آنقدر در حاشیه قرار دارد که پیدا کردن آنها در متون عربی مانند پیدا کردن سوزن در انبار کاه است. در نهایت تحقیقات پراکنده و مقالات اینجانب در یک پایان نامه دکتری ادبیات عرب در دانشگاه رازی با یک کار شبانه ­روزی در طی چند سال، با عنوان حکمت های ایرانیان باستان در متون عربی تکمیل گردید که امیدواریم به زودی به یاری حق به کسوت چاپ در­آید. ما در این تحقیق حدود 1000 حکمت و سخن حکیمانه از ایرانیان باستان در متون عربی پیدا کردیم. سخنانی که از 43 شخصیت ایرانی از جمله انوشروان و بزرگمهر نقل شده است.  

موضوع این حکمت­ها چیست؟

حکمت­های موجود در منابع عربی از لحاظ مضمون، به پنج دسته، تقسیم می­شوند که بر اساس بسامد، به ترتیب عبارتند از: امور سیاسی؛ شامل موضوعاتی چون بایسته­ های پادشاهی مانند دادورزی، مشورت­خواهی، عفو، لزوم نظارت بر کار کارگزاران و...

امور اخلاقی؛ شامل پرهیز از ناشایست­هایی چون هوای نفس، بخل، خودپسندی، دروغ و... و دعوت به شایست‌هایی چون راستی، صبر، قناعت و...

امور دینی؛ پيرامون موضوعاتی مانند پرهیز از گناه، بی­اعتباری دنیا و بی­ارزشی آن در مقایسه با آخرت، پرهیز از غفلت و شک به خداوند و...

امور اجتماعی؛ شامل موضوعاتی چون آیین دوستی، تشویق به کار، لزوم رسیدگی به خانواده و...

از آنجا که بسیاری از این مضامین حکمی در منابع عربی، تکرار شده است، حکمت­ها را از منابعی نقل کرده­ایم که از لحاظ تاریخی، مقدّم بر منابع دیگر است و در موارد بعدی به منابع قبل ارجاع داده­ایم.

ویژگی برجستۀ این سخنان حکیمانه چیست؟ و چه ارزشی برای فرهنگ و ادب ما دارند؟

وقتی یک اثر تاریخی مثل یک کانال آبرسانی، قبرستان و یا بقایای یک ساختمان باستانی کشف می­ شود، خبرگزاری­ها آن را پخش می­ کنند، بسیاری شگفت­ زده می­شوند، احتمالا در رسانه­ های خارج از کشور منتشر می­گردد، مسئولین این اماکن را در معرض دید مردم قرار خارج می­دهند و آثار به دست آمده را در موزه­ ها نگهداری می­ کنند. اگر سودجویان قصد دست­یابی و فروش آنها را داشته باشند، از آن جهت که تعلق به ملت و گذشته آنها دارد به شدت با آنها برخورد می­شود. وقتی شنیده می­شود یک اثر تاریخی ایرانی از فلان موزه خارج از کشور به موزه­های داخلی منتقل شده است، همگی احساس رضایت و موفقیت می­کنند. دلیل این امر افتخار این مردم به گذشته باشکوه و تمدن نیاکان خود است. زیرا همه آحاد بشر و همه ملل دنیا دوست دارند که ریشه­هایی استوار و محکم داشته باشند، از اینکه بی­اصل و نسب باشند خجالت می­کشند و افتخار آنها به اجداد بزرگ و گذشته باشکوه است. میراث فرهنگی گذشتگان دریچه­ای است به دنیای پر رمز و راز ایرانیانِ قبل از اسلام و تأکید بر این نکته که گذشتگان آنان دارای تمدن بوده، از فرهنگ و اندیشه و خرد برخوردار بوده و از اصول و مبانی شهرنشینی و یک زندگی پیشرفته آگاه بوده­اند و آنها را در زندگی خود به کار می­ برده­ اند.

اگر کشف یک سکه باستانی نشان از نوع داد و ستد و روابط اقتصادی گذشته دارد؛ اگر یک تار نخ، نوع پوشش، هنر و صنایع اجداد ما را معین می­کند و اگر در یک قطعه سفال و یا مفرغ نشانه­ هایی از ابزار و وسایل زندگی و نوع معیشت ایرانیان باستان دیده می­شود، آگاهی از مضامین اخلاقی و حکمی رایج در میان آنها، دریچه­ ای است برای آشنایی با فرهنگ، اخلاق، روابط انسانی و نگرش آنان به هستی و انسان. بنابراین با توجه به اهمیت فرهنگ و دیدگاه­ های یک ملت نسبت به هستی و روابط انسانی، کشف این نوع مبانی و اصول اخلاقی نباید اهمیت کمتری نسبت به کشف ابزار و وسایل زندگی آنها داشته باشد.

نکته قابل تأمل اینکه در شرح و تحلیل آثار گویندگان و شاعران فارسی زبان، یک موضوع فراموش شده و آن فرهنگ ایرانی است که به شکل سینه به سینه و یا در حافظه جمعی آنان وجود دارد ولی در شرح متون ادبی و یا پژوهش­های تطبیقی به ندرت دیده می­شود. به راستی نگرش ایرانیان باستان به هستی و انسان و روابط انسانی چگونه بوده و تا چه میزان اندیشه های آنان بر فرهنگ و ادب این مرز و بوم تأثیر گذاشته است؟

نکتۀ جالب توجه اینجاست که در تمام این سخنان حکیمانه یک صحبت نامعقول نمی­ بینیم و گویی این سخنان امروز گفته شده است. سخنانی که از تجربه، آگاهی، درایت و واقع بینی خاصی به زبان آمده است به گونه­ ای که انسان­های خردمند را به تحسین وا­می­دارد و شنونده با جان و دل احساس می­ کند که از منشأ اصیلی صادر شده است. این سخنان از قرن دوم به بعد وارد ادب عربی شده است. بسیاری از این سخنان در منابع اولیه به نام بزرگمهر و انوشروان است که پس از گذشت چند سال در منابع بعدی ابتدا به ایرانی تغییر یافته است و بعد از گذشت روزگار از حکما نقل شده و بعدها تبدیل به ضرب المثل عربی شده است.  

رابطه این سخنان حکیمانه با فرهنگ اسلامی و دیگر فرهنگ­های بشری چگونه است؟

این سخنان حکیمانه چند دسته هستند. یک دسته در احادیث معصومین و سخنان حضرت علی (ع) و حکمت های یونان، دیده می شود. به نظر می آید این ها منشأ عقلانی دارند که تنها اختصاص به ایرانیان باستان ندارد. مثل حُسن و قُبح­های اخلاقی. اگر در فرهنگ مردم آفریقا و اسکیموها نیز جستجو کنید، قطعاً با این نوع سخنان حکیمانه مواجه می­شوید. ولی نکتۀ مهم این است که ما تا سند مکتوبی نداشته باشیم نمی توانیم بگوییم این ملت یا این فرهنگ به این حد از رشد و کمال دست یافته­اند. به تعبیر دیگر هر ملتی که می­تواند اثبات کند که در دوران تاریخی از فرهنگ و معرفت برخوردار بوده باید به خود ببالد.

برخی این پرسش را مطرح می کنند که حکمت­های ایرانی که عام و اخلاقی هستند چه ارزشی دارد؟ در پاسخ باید گفت یک نکتۀ بسیار مهم در این سخنان این است که پیشینیان ما در حدود 2000 سال قبل به این نکات اخلاقی رسیده­اند و به قدری بر آنها تأکید داشته­اند که علاوه بر اذهان عمومی در منابع عربی به نام آنها ثبت شده است. به علاوه دسته دیگری از این سخنان حکیمانه به گونه­ای است که نمی­توان آنها را حکمت­های عمومی بشری دانست بلکه به سبب ویژگی خاص می­توان یقین حاصل کرد که منشأ آن ایران است و در دوران بعد به ادب عربی و سپس ادب فارسی منتقل شده است. متأسفانه بیشتر شارحان ادب فارسی به گونه­ای می­نویسند و سخن می­گویند که نتیجه آن این است که ادبیات فارسی مدیون ادب عربی است.

البته  تردیدی نداریم که شاعران ما متأثر از فرهنگ عربی بوده اند ولی نادیده گرفتن سهم ایران و تأثیرات فرهنگ ایران ستمی بزرگ به فرهنگ و آیین این کشور است.

فایده این سخنان برای نسل­های کنونی و آینده چیست؟

نکته دیگر اینکه تجربه­ها و حوادث تاریخی چون جنگ تحمیلی و ...نشان می­دهد که نادیده گرفتن پیشینه درخشان فرهنگی و تمدن پرافتخار ایرانی که امروز در محاصره دشمنان قرار گرفته ابدا به مصلحت ملت بزرگ ایران نیست، زیرا در روزگار ما زمینه­های خطرناکی  به سبب بدخواهی دشمنان فراهم شده، تنوع مذاهب و نژادهای گوناگون در ایران نیز مزید بر علت است.

بدیهی است که  ما در کنار اعتقادات اسلامی نیازمند محورهای مستحکم ملی هستیم تا اتحاد و یکپارچگی این ملت حفظ گردد، کاری که مدت­ها مورد غفلت قرار گرفته و امروز اندک توجهی به آن صورت گرفته است. جای تأسف است که کمتر ملتی چون ایرانیان دست به تخریب بنیادهای فرهنگی و تاریخی خود زده­اند، زیرا نتیجه بسیار بد آن را در بحران ­های سیاسی و نظامی می­بینیم . بسیاری از ایرانیان خارج از کشور با دیدن انسجام ملی و فرهنگی دیگر ملل دنیا که سابقه تمدن آنها  به چند قرن نمی­رسد، جای محورهای مستحکم ملی را در میان ایرانیان که باید از همه قویتر و پررنگ­تر باشد خالی می ­بینند.

لازم است مهندسان فرهنگی کشور ما شیوه­های ایجاد و تحکیم محورهای مشترک ملی را در برخی از کشورهایی که پیشینه تاریخی ندارند، مورد تأمل قرار دهند تا اهمیت مشترکات ملی، تاریخی و فرهنگی را هرچه بیشتر دریابند. این محورها چون قطب­های مغناطیسی، نژادها، مذاهب و اقوام مختلف ایرانی را به طرف خود جذب کرده موجب همسویی و همدلی و احساسات مشترک می­شود و چون ملاطی محکم آجرهای پراکنده را به هم می چسباند تا در برابر تهاجم فرهنگی و نظامی بدخواهان و دشمنان حصاری استوار تشکیل دهد. 

تأثیر فرهنگ ایران باستان در چه پدیدآورندگانی از ادب عربی بیشتر دیده می شود.

در اشعار عربی دست کم صد مضمون حکیمانه وجود دارد که خود شاعر می گوید این سخن، سخن بزرگمهر یا سخن انوشروان است. اکنون باید به این نکته اشاره کنیم که ابن مقفع بزرگترین عامل انتقال فرهنگ و اندیشۀ ایرانی به ادب عربی بوده است ولی به سبب موقعیت خاصی که حاکم بر سیاست آن روزگار بوده، نامی از حکیمان ایرانی نیاورده و لازم است که آثار ابن مقفع به شکل دیگر بررسی شود. غیر از ابن مقفع اولین نویسنده و مؤلف عرب که نامی از ایرانیان برده است جاحظ  و بعد از جاحظ، ابن قتیبه است. در آثار جاحظ گاه جمله هایی می بینیم که به زبان فارسی آمده است.

در جامعه دانشگاهی به دلیل اخذ رتبه­های علمی مقاله­های شبه علم بسیار دیده می­شود؟ دیدگاه شما در این باره چیست؟

متأسفانه جمع آوری امتیاز پژوهشی اصل پژوهش را در محافل دانشگاهی ما تحت تأثیر خود قرار داده و ما دچار ناهنجاری و بی­رسمی در چاپ مقالات شده­ایم. در چند سال اخیر که با یک تصمیم عجولانه و کارشناسی نشده برای بالا بردن آمار، یک شبه تعداد دانشجویان دکتری دو برابر شد، و مقرر گردید استادیاران  دانشگاه هم دانشجوی دکتری داشته باشند، مشکلات متعددی ایجاد شد از جمله کسانی به دوره­های دکتری راه یافتند که آمادگی لازم را نداشتند. شرط مقاله برای فراغت از تحصیل نیز مزید بر علت شد.. این فرایند جدید موجب شد که استادانی که در طی بیست سال یک مقاله هم ننوشته بودند، دانشجویان را تحت فشار قرار داده از آنها بخواهند که مقاله علمی و پژوهشی با نام آنها چاپ کنند از دیگر سو آیین نامۀ عجیبی وضع شد که چاپ مجلات علمی و پژوهشی به تأخیر نیفتد، نویسنده عنوان دانشگاهی داشته باشد، مقاله کمتر از 15 صفحه نباشد، هر مطلبی که چاپ می­شود باید فرضیه و نتیجه داشته باشد، مقاله­های یک محقق در دوشماره پشت سر هم قرار نگیرد و .... محدودیت های این چنینی باعث شد تعداد قابل توجهی مقاله به نام علمی – پژوهشی چاپ شود که از استانداردهای علمی و انگیزه های واقعی پژوهش خالی باشد..

بی تردید اگر در یک صفحه یا دو صفحه حرف ارزشمندی گفته شود بهتر از 20 صفحه حرافی و پرگویی است. اینجاست که ارزش مجلاتی چون گزارش میراث معلوم می­گردد که در آن نه انگیزه ارتقاء و امتیاز وجود دارد و نه قید و شرط­هایی که با روح پوهش منافات دارد و پژوهش و تحقیق را به بیراهه می­کشاند.

گفت و گو از سیده معصومه کلانکی

سوابق علمی و پژوهشی دکتر وحید سبزیان پور را اینجا ببنید

افزودن دیدگاه جدید

Filtered HTML

  • نشانی صفحه‌ها وب و پست الکترونیک بصورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • تگ‌های HTML مجاز: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.

Plain text

  • تگ‌های HTML مجاز نیستند.
  • نشانی صفحه‌ها وب و پست الکترونیک بصورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.
جهت اطلاع از آخرین اخبار و مطالب ثبت‌نام نمائید