آیا حکیم طوس در سرایشِ شاهنامه از واژه های عربی استفاده کرده است؟

میراث مکتوب - یکی از پرسش های عموم خوانندگان و علاقه مندان شاهنامه این است که فردوسی در نظم حماسهٔ ملی ایران از لغات و ترکیبات عربی نیز استفاده کرده است؟ این موضوع / سوال از گذشته مورد توجه برخی از محققان خارجی و ایرانی بوده و رساله ها و مقالاتی نیز در این باره نوشته شده ولی به دلیل استناد آنها برچاپ های غیرمعتبر یا نیمه نسبتاًمعتبر شاهنامه، آمارها و نتایجشان چندان دقیق نیست.

 

 

 

کسانی که در انجمن های شاهنامه­ خوانی و مجالسِ بزرگ داشتِ فردوسی و حماسۀ ملّی ایران حضور داشته­ اند بارها این پرسش را از زبانِ بسیاری از علاقه­ مندان و خوانندگان شاهنامه شنیده­اند که آیا/ مگر حکیم طوس در سرایشِ اثر بزرگ خویش از واژه/ واژه­ های عربی هم استفاده کرده است؟ اغلبِ  شاهنامه­ دوستانی که این سوال را طرح می­کنند از پیش پاسخِ آن را نیز دارند و چنین می­ پندارند که در سراسر شاهنامه هیچ لغتِ غیر فارسی به کار نرفته است. این تصوّر- که فقط منحصر به عمومِ خوانندگان و دوستدارانِ شاهنامه نیست و نگارنده آن را در نوشته­ های شماری از پژوهشگران و مدرّسانِ ادبیّات نیز دیده و یا از گفتارشان شنیده- از سده­ های پیشین در ایران و خارج از ایران وجود داشته است.

پاول هُرن- در تحقیقی ناقص- و سپس پل هومبر/ هومبرت نخستین کسانی هستند که به موضوعِ لغات عربی شاهنامه پرداخته و با استخراج و چاپِ مستقلِّ این واژه­ ها نشان داده­ اند که برخلافِ گمانِ برخی، در حماسۀ ملّی ایران چند صد لغت عربی هست. پس از این دو محقّق، عدّه­ای دیگر از پژوهندگانِ ایرانی و غیر ایرانی در مقالاتی جداگانه یا در بینِ کتابها و تحقیقاتشان به نوع و شمارِ واژه­های عربیِ فردوسی توجّه کرده­اند که معروف­ترینِ آنها رسالۀ دکتریِ دکتر محمّدجعفر معین­ فر به نام کلمات عربی در شاهنامه (به زبان فرانسوی) است که سه مقاله از آن نیز در نشریّاتِ ایران چاپ شده است.

از نظرِ روش­شناسیِ تحقیق، ایرادِ اصلیِ همۀ این کارها- که معرّفی و مرورِ آنها در مقدّمۀ فرهنگ­وارۀ حاضر آمده- استناد بر چاپهای کم اعتبار یا نیمه/ نسبتاً معتبرِ شاهنامه است و البتّه که با توجّه به زمانِ انجام گرفتن و انتشارِ آنها جز این نیز نمی­توانست باشد امّا با پایانِ کارِ بزرگِ دکتر جلال خالقی مطلق و دو همکارشان دکتر محمود امیدسالار و دکتر ابوالفضل خطیبی در تصحیحِ علمی- انتقادیِ شاهنامه و به­ ویژه انتشارِ ویرایشِ دومِ این تصحیح در زمستان سال 1393 که فعلاً منقّح­ترین متنِ حماسۀ ملّی ایران به شمار می­ آید، لازم است بعضی از پژوهشهای مربوط به شاهنامه دوباره بر پایۀ این چاپِ نزدیک به اصلِ سرودۀ فردوسی، بازنگری و در نتایج آنها تغییراتی ایجاد شود.

از همین روی نگارنده موضوعِ جالب، پرسش­ انگیز و بعضاً حتّی مناقشه­ سازِ لغاتِ عربیِ شاهنامه را مطابقِ ویرایشِ دومِ تصحیحِ دکتر خالقی مطلق (تهران، انتشارات سخن، 2ج، 1393) بررسی و حاصلِ کار را در رسالۀ کنونی تقدیمِ علاقه­ مندان و محقّقان شاهنامه کرده است. چنان که خوانندگان ارجمند ملاحظه خواهند کرد لغات و ترکیباتِ مستخرج از این متن در هشت بخش تقسیم­بندی و معرّفی شده که عبارت است از:   1. لغات و ترکیباتِ عربی  2. واژه­های معرّب  3. ترکیباتِ عربی- فارسی/ فارسی- عربی  4. ترکیباتِ معرّب- فارسی/ فارسی- معرّب  5. اسامیِ خاص  6. کلماتِ مشکوک (از نظرِ اصالتِ ضبط و کاربرد)  7. واژه­هایِ نیازمندِ بررسیِ بیشتر  8. لغات عربی یا معرّبِ ابیاتِ دقیقی.

چون این رساله، فرهنگ در معنایِ فنّی و اصطلاحیِ آن نیست و نیز به دلیلِ سطح و نوعِ مخاطبان، تلفّظ و معنایِ همۀ لغات و ترکیبات داده نشده است آن را «فرهنگ­واره» نامیده­ایم. این ترکیب در فرهنگهای فارسی نیامده و نگارنده آن را از شادروان استاد ایرج افشار در کتاب فهرست مقالات فارسی آموخته و استفاده کرده است که در پایانِ هر یک از مجلدّات، بخشی را به نام فرهنگ­وارۀ موضوعی آورده و این ترکیب را به کار برده­اند.

شیوۀ کار در فرهنگ­وارۀ لغات و ترکیبات عربی شاهنامه به این صورت است که در هر یک از بخشهای هشت­گانه، نخستین شاهدِ استعمالِ هر لغت در متنِ شاهنامه داده شده و فقط تلفّظ و معنایِ واژه­ هایی آورده شده است که احتمال می­رفت برای برخی از علاقه­ مندان و دانشجویان اندکی دشوار بنماید. در پایانِ متن و به عنوان ضمیمه نیز جدولی آورده­ایم که فهرستِ الفبایی و درهم­کردِ همۀ لغات و ترکیباتِ بخشهای هشت­گانۀ رساله است. در این جدول نوعِ هر لغت یا ترکیب با نشانۀ اختصاری در برابر آن تعیین شده و هدف از تنظیمِ آن این بوده است که هم همۀ واژه­ها و ترکیباتِ عربی، معرّب، عربی- فارسی، معرّب- فارسی و... ابیاتِ فردوسی و هزار و پانزده بیتِ دقیقی یک جا و به ترتیبِ الفبایی پیشِ رویِ خوانندگان و محقّقان باشد و هم علاقه­مندانی که هنگامِ خواندنِ شاهنامه به واژه­ای بر می­خورند و می­خواهند بدانند که عربی/ معرّب است یا خیر؟ با مراجعه به این جدول آن لغت را بیابند و با استفاده از علامتِ اختصاریِ مقابلِ آن به محلِّ مربوط به آن در بخشهای هشت­گانۀ متن مراجعه کنند و شاهد یا احیاناً توضیحِ لازم را بخوانند.

از آنجایی که پیشگامی در تحقیقِ لغاتِ عربیِ شاهنامه با محقّقانِ غیر ایرانی بوده است و شماری از کارها- از جمله معروف­ترین و مفصّل­ترینِ آنها- در بیرون از ایران و به زبانهای آلمانی و فرانسوی و انگلیسی نوشته شده، گزارشی کوتاه از مقدّمه و نتایج و آمارهایِ این فرهنگ­واره را به زبان انگلیسی نیز به دست داده­ایم تا پژوهشگرانِ غربی هم از حاصلِ این تحقیق آگاه شوند و شاید استفاده بکنند. این ضرورت، بیشتر از آن روی است که در مقالات و مدخلهایی که اخیراً به انگلیسی نوشته و در آنها به موضوعِ واژه­های عربیِ شاهنامه نیز اشاره شده همچنان به یافته­ها و آمارهای قدیمی- و غالباً رسالۀ دکتر معین­فر- استناد شده است/ می­شود.

فرهنگ­وارۀ لغات و ترکیبات عربی شاهنامه جدیدترین پژوهش در این باب است و به دلیل استناد بر ویرایشِ دومِ تصحیحِ دکتر خالقی مطلق حتّی می­توان آن را معتبرترین کار نیز دربارۀ این موضوع محسوب کرد امّا تکمیل و جامعیّتش نیازمندِ چهار کارِ اساسی است که باید محقّقان و متخصّصان انجام بدهند. نخست، افزودنِ واژه­ها و ترکیباتی که احتمالاً از نظرِ نگارنده دور مانده/ افتاده و در هشت بخشِ آن نیامده است. دوم، اصلاحِ خطاهای نگارنده در تشخیص و تعیینِ عربی یا معرّب بودنِ بعضی لغات؛ سوم، اظهارِ نظر دربارۀ واژه­هایِ نیازمندِ بررسی­هایِ بیشتر در بخشِ هفتمِ متن و نهایتاً تهیّۀ آمارِ بسامدیِ هر یک از لغات و ترکیباتِ این فرهنگ­واره در ویرایشِ دومِ تصحیحِ دکتر خالقی مطلق با استفاده از نرم افزارها و امکاناتِ رایانه­ ای.

فرهنگ‌واره لغات و تركیبات عربی شاهنامه به کوشش دکتر سجاد آیدنلو توسط نشر سخن و به بهای 200000 ریال منتشر شده است.

مقدمۀ این کتاب را اینجا بخوانید.

 

افزودن دیدگاه جدید

Filtered HTML

  • نشانی صفحه‌ها وب و پست الکترونیک بصورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • تگ‌های HTML مجاز: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.

Plain text

  • تگ‌های HTML مجاز نیستند.
  • نشانی صفحه‌ها وب و پست الکترونیک بصورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.
جهت اطلاع از آخرین اخبار و مطالب ثبت‌نام نمائید