متن سخنرانی دکتر محمدرضا غیاثیان در نشست نسخه ای مصور از رشیدالدین و حافظ ابرو در توپکاپی

میراث مکتوب - یکصد و یکمین نشست مؤسسۀ پژوهشی میراث مکتوب به بررسی نسخۀ جامع التواریخ رشیدالدین فضل الله همدانی اختصاص داشت. متن سخنرانی دکتر محمدرضا غیاثیان را در این نشست در ادامه می خوانید.

رشیدالدین فضل الله همدانی، وزیر غازان­خان و اولجایتو، مجتمع چند منظوره بزرگی معروف به ربع رشیدی را در شهر تبریز در سال 709 هـ وقف نمود. ربع رشیدی شامل بخش­های مختلفی از جمله دارالشفا، بیت­ التعلیم، دارالحفاظ، مسجد، کتابخانه، خانقاه، دارالضیافه، حمام، مطبخ و حجره­ های متعدد بوده است. عمده اطلاعات ما از این مجموعه عظیم عام­ المنفعه از وقف­نامه ربع رشیدی است که توسط خود رشیدالدین نوشته شده و اکنون در کتابخانه مرکزی تبریز است. یکی از وظایف این مجموعه که توسط رشیدالدین مقرر شده، کتابت قرآن و کتب دینی و تاریخی بود. طبق وقف­نامه، سالانه باید یک مصحف سی جلدی و نیز کتاب جامع الاصول فی احادیث الرسول کتابت می­شد. همچنین رشیدالدین کتابت دو اثر خود را نیز سفارش داده بود: یکی مجموعه الرشیدیه و دیگری جامع­ التواریخ که باید سالانه یک نسخۀ فارسی و یکی عربی کتابت می­ شد. این نسخه­ ها بر کاغذ بغدادی مرغوب و در اندازه­ های بزرگ نگارش می­ شدند. کار نگارش کتاب سه جلدی جامع­ التواریخ، که «نخستین تاریخ عالم» نامگذاری شده، در دوران حیات غازان­خان در سال 700 هـ آغاز شد و در زمان حکومت اولجایتو در سال 710 پایان یافت.

 

امروزه سه نسخه از جامع­ التواریخ که محصول ربع رشیدی بوده باقی مانده که متاسفانه هیچ کدام کامل نیستند؛ بدین معنی که نه تنها تمام اوراق آنها به دست ما نرسیده است بلکه در زمان استنساخ نیز کامل نشده بودند. محتوای هر سه کتاب شامل قسمت­هایی از بخش دوم جلد دوم می­باشد. یکی از آنها نسخه­ ای به زبان عربی است که در دو بخش در کتابخانه دانشگاه ادینبرو در اسکاتلند و مجموعه خلیلی در لندن نگهداری می­شوند. دیگری نسخه­ ای به زبان فارسی است که در کتابخانه کاخ توپکاپی با شماره دسترسی خزینه 1654 محفوظ است. نسخه دیگر که این گفتار به آن می­پردازد، خزینه 1653 به زبان فارسی در توپکاپی بوده که بخش­هایی از آن متعلق به نسخه­ای از جامع­ التواریخ محصول ربع رشیدی است. خزینه 1653 و نسخه عربی در سال 714 هـ و خزینه 1654 سه سال بعد به انجام رسیده­ اند.

ویژگی متمایز خزینه 1653 تغییراتی است که یک قرن بعد در کتابخانه سلطنتی شاهرخ پادشاه تیموری در آن صورت می­گیرد. شاهرخ که علاقه وافری به گردآوری آثار رشیدالدین داشت، مورخ نامدار دربار خویش حافظ ابرو را به تکمیل بخش­های از بین رفته کتاب می­ گمارد. امروزه حدود نیمی از اوراق نسخه که با 47 نگاره مصور نیز شده­ اند محصول کتابخانه شاهرخ هستند. نکته قابل توجه این که حدود یک سوم متن نسخه از مجمع­ التواریخ حافظ ابرو جایگزین شده و مابقی اثر رشیدالدین می ­باشد.

خزینه 1653 دارای 435 برگ بوده که بر کاغذ با قطع بسیار بزرگ (54×38 سم) کتابت شده است. تمامی اوراق نسخه 35 سطر دارند که به خط نسخ توسط چند کاتب نگاشته شده است. نسخه در مجموع 116 نگاره داشته که 69 تصویر آن محصول ربع رشیدی بوده و مابقی (یعنی 47 تا) در دوران تیموری بدان افزوده شده است. علاوه بر این، 27 صفحه شامل طراحی­ هایی از امپراطوران چین می­ باشد که آنها نیز در دوران تیموری کار شده­ اند.

از انجامه­ های تاریخ ماقبل اسلام و نیز تاریخ افرنج استنباط می­شود که این بخش­های کتاب به دستخط خود حافظ ابرو نگاشته شده است. این نکته درجه اعتبار نسخه را می­رساند و این از معدود نسخه­ های ایرانی است که یک مولف به دست خود، متن را به رشته تحریر در می­آورد. نسخه هم افتادگی و هم اوراق جا به جا شده دارد. مضاف بر این، عکس­های تحویل گرفته از توپکاپی نیز مشوش بود. بدین دلیل، ماه­ها زمان صرف مرتب کردن عکس­ها و مقایسه متن با سایر نسخ شد. آزمایش دقیق خزینه 1653 و سایر نسخ مرتبط این نکته را آشکار نمود که بخش تاریخ پیش از اسلام آن شامل جلد اول مجمع­ التواریخ حافظ ابرو بوده و سایر بخش­های آن (از تاریخ اسلام تا انتهای تاریخ هند) جامع­ التواریخ رشیدالدین را در بر می­گیرد.

این سوال که چرا بخش­های مختلف کتاب از دو عصر مختلف با فاصله زمانی 115 سال هستند در مقدمه­ ای که حافظ ابرو به دستخط خود نوشته پاسخ داده شده است. وی می­گوید که در دربار شاهرخ نسخه­ ای از جامع­ التواریخ رشیدی بوده که بخش اول آن از بین رفته بوده است. بخش اول کتاب شامل تاریخ از زمان خلقت آدم تا ابتدای پیدایش اسلام بوده است. شاهرخ به حافظ ابرو می­فرماید که بخش ناقص را کامل کند. در آن زمان، حافظ ابرو، به سفارش بایسنقر فرزند سوم شاهرخ، مجمع­ التواریخ خود از جمله تاریخ از زمان خلقت تا ظهور اسلام را نگاشته بود. بنابراین به شاهرخ پیشنهاد می­دهد که بخش اول کتاب را از مجمع­ التواریخ خود در آن جایگزین کند که این پیشنهاد مورد قبول قرار می­گیرد.

با این توصیف، خزینه 1653 را می­توان نسخه­ای از مجمع-جامع ­التواریخ به حساب آورد که تاریخ پیش از اسلام آن مجمع ­التواریخ حافظ ابرو و سایر بخش­های آن جامع ­التواریخ رشیدالدین می­باشد. ظاهراً بخش جامع­التواریخ نسخه نیز در چند محل ناقص بوده که توسط حافظ ابرو تکمیل شده است. اگرچه این قسمت­ها به دستخط حافظ ابرو است، اما مقایسه این متون با سایر نسخ جامع­ التواریخ (از جمله خزینه 1654) نشان می­دهند که این بخش­ها به طور صحیح از کتاب رشیدالدین رونویسی شده­اند.

شواهد نشان می­دهند که این نسخه در دوره صفوی بازنوسازی شده است. تغییراتی که در دوره صفوی صورت گرفته شامل تعویض حاشیه تمام اوراق با کاغذهای صورتی رنگ و نیز افزودن چهار سرلوح­ مذهب است. مرز فضای نوشتار و حاشیه برگ­ها با یازده خط باریک با ضخامت­های مختلف در رنگ­هایی چون اخرایی، قهوه­ای، سیاه، آبی، سفید و طلایی تزیین شده است.

یک مهر سلطنتی بر حاشیه اولین صفحه کتاب اثبات می­کند که خزینه 1653 چند سال یا چند دهه قبل از سال 1730م به استانبول منتقل شده است. این مهر متعلق به سلطان احمد سوم بوده که مابین سال­های 1703 تا 1730م حکومت کرد. در حال حاضر، نسخه دارای جلد چرمی زرکوب قرمز رنگ با مهر طغرای سلطان عبدالحمید دوم، سی و چهارمین پادشاه عثمانی است که مابین سال­های 1876 تا 1909م حکومت کرد. جلد این کتاب مانند سایر نسخی که برای سلطان عبدالحمید دوم در کاخ ییلدیز استانبول صحافی شده در بردارنده کتیبه «ذوالوجهین کتبخانه همایونی» می­باشد. در کاخ ییلدیز کتاب به صورت چهار جلد مجزا صحافی شده است.

 

افزودن دیدگاه جدید

Filtered HTML

  • نشانی صفحه‌ها وب و پست الکترونیک بصورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • تگ‌های HTML مجاز: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.

Plain text

  • تگ‌های HTML مجاز نیستند.
  • نشانی صفحه‌ها وب و پست الکترونیک بصورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.
جهت اطلاع از آخرین اخبار و مطالب ثبت‌نام نمائید