با علیرضا ذکاوتی قراگزلو دربارۀ کتاب «خیال در سبک هندی»

میراث مکتوب - شعر معروف به سبک هندی زبان حال طبقات شهرنشین است و در حد ممکن شعری مردمی است که الهامات، عصیان، طغیان­ها، اندیشه ­ها، تأثرات و تصورات و زیر و زبرهای زندگی روزمره در آن منعکس شده است.

در این مجموعه هم انتخاب شاعران و هم گزینش شعر هر یک براساس اهمیت شاعر و شعر او صورت گرفته است، شاعرانی برگزیده شده­ اند که گرایش مهمی را در غزل نشان می­دهند یا وزن و ارزش والایی بین شاعران سبک مشهور به هندی دارند. انتخاب اشعار هر شاعر عمدتاً از غزلیات و با این معیار و ملاک صورت گرفته ویژگیهای فکر و زبان ان شاعر  حسن و عیب کار او را نشان دهد.

در این کتاب حدود 46 شاعر نسبتاً برجسته متوسط و حتی یکی دو شاعر معمولی سبک هندی در این دوره انتخاب شده است. ساختار کتاب به این نحو است که ابتدا مقدمه ­ای کوتاه بر زندگی هر شاعر و سپس منتخبی از اشعار او آورده شده است که انتخاب اشعار این شاعرها هم مطلقاً تک بیت نبوده است در این فرصت گفتگو می­ کنیم با نویسنده کتاب مجموعۀ خیال در سبک هندی، علیرضا ذکاوتی قراگزلو که از پژوهشگران و نویسندگان کشورمان هستند که آثار متعددی از ایشان در زمینه ادبیات فارسی و عرفان اسلامی منتشر شده.

ممنونم از این که وقتتان را در اختیار ما قرار دادید تا صحبت کوتاهی با هم داشته باشیم در رابطه با کتاب مجموعۀ خیال در سبک هندی، سؤال­های خودم را این طور شروع می­کنم که تحقیقات دربارۀ سبک هندی در ایران چطور آغاز شد و مسیر آن را شما چگونه می­بینید و چه کسانی بیشترین تأثیر را داشتند؟

همانطور که می­دانید از اوایل قرن 13 هجری سبک هندی در ایران به طور کلی منسوخ شد و بعد رجعت یعنی بازگشتی به پیش از سبک هندی رخ داد. در واقع شاعران می­گفتند میخواهیم به سبک سعدی و حافظ برگردیم، ولی در واقع به دورۀ جامی و مانند او برگشتند. این­ها را می­گویند دورۀ بازگشتی­ها؛ که در قصیده و مثنویات به دورۀ سبک خراسانی و عراقی و در مثنوی و غزل هم به همان سبک عراقی برگشتند و در واقع تقلید کردند. ولی در هند، سبک هندی بیشتر ادامه پیدا کرد فقط در دوران جدید یعنی مثلاً از اوایل قرن 14 هجری حساب کنیم زمانی که آموزش جدید در ایران به یک نحو شروع شده، اول دارالفنون و بعد دانشگاه تأسیس شد و کسانی شروع کردند به مسائل ادبی. آن ادبای بزرگ محصول دورۀ بازگشت بودند. کتاب آتشکده آذر اثر آذربیگدلی یکی از شاعرهای دورۀ بازگشت است که تبصره مفصلی هم نوشته به نام آتشکده. صائب که مشهورترین و سنگین وزن­ترین شاعر سبک هندی است به یک لحن تحقیرآمیز از او اسم می ­برد. این طور بود حالت خصمانه ای بین ادبای دورۀ بازگشت رخ داد.

چه کسانی در دوره ناصری به ادبیات پرداختند؟

شاگردان در دارالفنون و بعد دانشگاه تهران به دورۀ بازگشت پرداختند؛ مثلاً فروزان­فر، بهار و ... که این­ها همه شاگردان مکتب بازگشت بودند. بنابراین اولین کتاب­های تاریخ ادبیاتی در ایران در دورۀ جدید نوشته شده که نخست برای مرحوم همای و دوم  مرحوم رضازاده شفق است. این­ها هیچ کدام نظر خوشی به سبک هندی ندارند. باز نسبتاً در  اواسط قرن 14 هجری قمری می ­بینید که شاعری به نام حیدرعلی کمالی، منتخبی از آثار صائب نوشت و در ایران چاپ کرد که این اثر جلوۀ بسیاری داشت و ادوارد براون در تاریخ ادبیات فارسی اشاره می­کند بهترین تک بیت­هایی که در ایران ضرب­ المثل شده و در دهن­ها تداول دارد، قالبش از صائب است. تاریخ ادبیات به سبک هندی بهترین نمونه­اش مربوط به دکتر صفا ذبیح ­الله صفا است که در جلد پنجم تاریخ ادبیات فارسی که خود شامل دو سه مجلد است بسیار خوب به شاعرهای سبک هندی پرداخته شده است. پس بنابراین بین ادبای متأخر هند هم چند نفر بودند که این­های خیلی روی سبک هندی کار کردند و ضمناً تذکره­های دوره­ی صفوی مثل عرفات العاشقین و خلاصة الاشعار به این موضوع پرداخته شده. این­ها تذکره خیلی مفصلی است که بهترین منابع مطالعات سبک هندی است.

شما از چه زمانی به سبک هندی علاقمند شدید و چرا این سبک را انتخاب کردید؟

من از جوانی و نوجوانی شعر می­گفتم. تقریباً 60 سال پیش من اولین بار با کتاب تاریخ ادبیات دکتر شفق که آنجا با یک لحن خیلی خوب از سبک هندی­ها به نحوی اسم می­ برد آشنا شدم . البته من خیلی زیاد کتاب می­خواندم الان هم هم همین طور است، سال 39 بود که به انجمن ادبی همدان می­رفتم با این که 18، 19 سالم بود پیش ادبا شعر می­گفتم و شعر می­خواندم  و هر چه دیوان سبک هندی را گزینش می­کردم و این کتاب که شما ملاحظه می­فرمایید محصول 50 و 60 سال است یعنی به مرور در حاشیه سایر کارها در ضمن سایر کارها انجام شده و به این شکل پخته و پرورده شده.

 

افزودن دیدگاه جدید

Filtered HTML

  • نشانی صفحه‌ها وب و پست الکترونیک بصورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • تگ‌های HTML مجاز: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.

Plain text

  • تگ‌های HTML مجاز نیستند.
  • نشانی صفحه‌ها وب و پست الکترونیک بصورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.