دفتر دگرسانيها در غزلهاي حافظ (برگرفته از پنجاه نسخه خطي سده نهم)، 2ج، سليم نيساري، تهران، فرهنگستان زبان و ادب فارسي، 1386ش.
شمسالدين محمد حافظ شيرازي ستارهاي است كه در كرانههاي دور آسمان ادب پارسي ميدرخشد و هيچ سياره و قمري را به حيطه نوراني خود نميپذيرد. از معدود سرايندگاني است كه مقلد موفقي نداشته است و گوئيا نصيحت سيد اشرف به احمدبن منوچهر شصتکله درباره شعر حافظ نيز صادق است. اين حكايت در راحةالصدور راوندي (ص5
بدينگونه نقل شده است: «... و از شعر سنايي و عنصري و معزي و رودكي اجتناب كن؛ هرگز نشنوي و نخواني كه آن طبعهاي بلند است، طبعِ تو ببندد و از مقصود بازدارد...»
گويي هركه گرد انديشه پيروي حافظ برآمده، طبعش بسته شده و چنين است كه حافظ، در كهكشان درخشان شعر پارسي كوكبي يكتا و بيبديل مانده است.
ديوان حافظ از جمله دواويني است كه از روزگار رواج صنعت چاپ تاكنون، بارها و بارها به چاپ رسيده است. اين چاپها از نخستين نمونهها تاكنون، هركدام داراي كيفيتي متفاوت است اما برخي از اين موارد را بايد آثاري سرنوشتساز در پژوهشهاي حافظشناسي به شمار آورد.
در اين ميان شايد چاپ معروف غني ـ قزويني (ديوان خواجه شمسالدين محمد حافظ شيرازي، به اهتمام محمد قزويني و قاسم غني، طهران، چاپخانه مجلس، 1320ش) بيش از همه مورد توجه و گفتگوبرانگيز بوده است.
اين چاپ با عنايت به نسخه مشهور سيد عبدالرحيم خلخالي مورخ 827 هجري تدوين شده است. نسخه مذكور در آن زمان كهنترين دستنويس تاريخدارِ اثر محسوب ميشد و البته هنوز هم به داوري صاحبنظران، از مأنوسترين ــ يا به تعبيري «حافظانهترين» ــ نسخههاي اين اثر به شمار ميآيد. البته در مورد اين نسخه و ضبطهاي آن جاي گفتگو هست كه مجالي فراختر ميطلبد.
نكتهاي كه درباره چاپ غني ـ قزويني بايد مورد توجه قرار گيرد اين است كه تصحيح مذكور، حاصل مقابله چند نسخه است و به تصريح علامه قزويني در مقدمه آن چاپ (ص: «سز»): «ما در كميت اشعار (نه در كيفيت آنها) چنانكه مكرراً اشاره بدان كردهايم عيناً متابعت نسخه آقاي خلخالي را كردهايم...»
بنابراين وقتي در برخي تحقيقات بعدي ميبينيم كه مكرراً اشاره شده كه قزويني متذكر ضبط نسخه خلخالي نشده، حاصل بيتوجهي پژوهشگران به اين نكته است. بنابراين توجه شود كه چاپ غنيـ قزويني تلفيقي از نسخههاي مورد استفاده ايشان بوده و فقط در كميت و ترتيب اشعار از نسخه خلخالي پيروي شده است.
نيز لازم به ذكر است كه چاپ نسخهبرگردان (عكسي) نسخه خلخالي در سال 1369ش منتشر شده است (ديوان خواجه حافظ شيرازي، به اهتمام شمسالدين خلخالي، تهران، [بينا، پخش انتشارات علمي]، 1369ش).
چاپ غنيـ قزويني پس از انتشار، بسيار مورد توجه قرار گرفت و عملاً پايه چاپهاي بازاري بيشماري شد كه با نام غنيـ قزويني قلمداد شده است. نيز مرجعي بوده براي بسياري از پژوهشهاي بعدي كه ناگزير از بررسي و استفاده از اين چاپ بودند.
در مورد پژوهشهاي حافظشناسي يك نكته را بايد مدنظر قرار داد و آن اينكه تصحيح ديوان حافظ همواره با شناسايي نسخههايي كهن وارد مراحل تازهاي شده است، چنانكه پس از انتشار چاپ غني ـ قزويني نيز نسخههايي (كامل يا منتخب) به دست آمد كه كهنتر از نسخه خلخالي بود و هر از گاهي موجب شد تا چاپهاي تكنسخهاي يا تصحيحات انتقادي جديدي با توجه به اين نسخهها منتشر شود. از اين ميان ميتوان به چاپهاي تكنسخهاي ذيل اشاره كرد:
غزلهاي خواجه حافظ شيرازي (بر اساس جنگ اسكندرميرزا مورخ 813 و 814ق)، به كوشش پرويز ناتل خانلري، تهران، سخن، 1337ش.
ديوان كهنه حافظ (بر اساس نسخه نزديك به عصر حافظ متعلق به كتابخانه مجلس)، به كوشش ايرج افشار، تهران، ابنسينا، 1348ش (چ3: اميركبير، 1366ش).
غزليات حافظ (بر اساس نسخه موزه سالار جنگ مورخ 813 ق، با نسخهبرگردان دستنويس)، به كوشش نذير احمد، دهلي نو، مركز تحقيقات فارسي رايزني فرهنگي جمهوري اسلامي ايران، 1367ش.
ديوان حافظ (چاپ عكسي نسخه شاهان مغليه)، پتنه، خدابخش اورينتل پبلك لائبريري، 1992م.
نيز جا دارد اشارهاي داشته باشيم به كار دهجلدي مرحوم مسعود فرزاد با عنوان عمومي «در جستجوي حافظ صحيح» كه هركدام از مجلدات آن با عنواني فرعي منتشر شد است. اين كار با همه كاستيهايي كه دارد، به خصوص از ديدگاه نظريههاي مرتبط با شيوه مناسب تدوين اشعار حافظ، مجموعهاي قابل توجه به شمار ميآيد و ــ به خصوص در زمينه نظريه تصحيح ديوان حافظ ــ در بسياري از تصحيحات بعدي به صورت مستقيم يا غيرمستقيم مورد توجه و استفاده قرار گرفته است. اين مجموعه به دليل طول و تفصيل بسيار زياد و همچنين پرداختن به زوائدي وقتگير، با استقبال چنداني مواجه نشد اما حق آن نيز چنانكه شايسته بود ادا نگشت.
در ميان مجلدات آن مجموعه، هنوز هم دو عنوان آن ميتواند در پژوهشهاي حافظشناسي سودمند واقع شود:
جامع نسخ حافظ، شيراز، دانشگاه پهلوي، [بيتا، ثبت كتابخانه ملي در 1347ش].
حافظ، صحت كلمات و اصالت غزلها، (2ج) شيراز، دانشگاه پهلوي، 1349ش.
اولين كتاب، شامل متني است جامع از تمامي اشعاري كه از نسخههاي مورد استفاده مصحح به دست آمده بود و دومي به تشريح دلايل ترجيح يك ضبط بر ديگر ضبطها اختصاص دارد.
در مورد جامع نسخ حافظ يك نكته قابل ذكر است و آن اينكه تدوين اين مجلد بر پايه نظريه «جمع و تصحيح» ــ يعني گردآوري كاملترين متن از يك اثر و تصحيح اثر مذكور بر آن اساس ــ انجام شده است. بايد توجه داشت كه اين نظريه در ميان قدما رايج بوده چنانكه حمدالله مستوفي در گردآوري اشعار شاهنامه فردوسي از همين شيوه استفاده كرده است و يك بار هم اين شيوه در دربار فريدون ميرزاي تيموري براي گردآوري شعرهاي حافظ مورد استفاده قرار گرفت. اثر اخيرالذكر توسط جمعي از دانشمندان و هنرمندان منتسب بدان دربار ــ از جمله شهابالدين عبدالله مرواريد ــ گردآوري شده و به «لسانالغيب» موسوم است و چند سال پيش از اين به كوشش دكتر احمد مجاهد تصحيح و منتشر شده است (ديوان حافظ "لسانالغيب"، به اهتمام احمد مجاهد، تهران، دانشگاه تهران، 1379ش).
با اين حال غير از مرحوم فرزاد گويا ديگران شيوه حذف را بيشتر پسنديدهاند و در اين راه به پيروي از شيوه غني ـ قزويني پرداختهاند. مبناي چاپ قزويني اين بوده است كه غير از متن نسخه خلخالي، هيچ بيت و غزل ديگري را در كار وارد نكنند. بعدها همين شيوه را ديگران نيز پي گرفتند و گاهي حتي غزلهايي را كه ضعيف تشخيص داده بودند، از ديوان خارج كردند.
البته به گمان نويسنده اين سطور ، حذف اشعار موجود در دواوين، كاري علمي نيست و نميتوان به صرف اينكه يك غزل ضعيف است يا با سبك شاعر همخواني ندارد آن را حذف كرد. اين موضوع لااقل در مورد تصحيحاتي كه بر اساس نسخههاي كهن انجام شده، منطقي به نظر نميرسد مگر اينكه يقين حاصل كنيم كه شعر مورد نظر، مربوط به سرايندهاي ديگر است و در ديوان آن سراينده نيز ضبط شده باشد.
به هر حال معيارهاي ذوقي نميتواند در اين مورد چندان قابل اعتماد باشد چنانكه برخي از غزلهايي كه در نظر يك مصحح ضعيف بوده، مصحح ديگر آن را پسنديده و مطابق سبك حافظ دانسته است و همينطور برعكس اين موضوع (نک: حافظ برتر كدام است؟، رشيد عيوضي، تهران، اميركبير، 1384ش، صص25ـ26).
پس از كار فرزاد، پژوهشهاي ديگري بر روي ديوان حافظ انجام شد كه هركدام ارزش و ويژگيهاي خاص خود را دارد، اما مهمترين اثري كه ميتوان از آن ياد كرد، انتشار ديوان حافظ به تصحيح دكتر پرويز ناتل خانلري بود (ديوان حافظ، تهران، بنياد فرهنگ ايران، 1359ش [چ2: خوارزمي 1362ش])1.
چاپ دكتر خانلري به دليل پرهيز از اطناب، استفاده از چهارده دستنويس كهن و مهم و همچنين شيوهاي كه براي تنظيم ابيات داشت، بسيار مورد توجه پژوهشگران قرار گرفت. حتي برخي پژوهشها بر پايه اين تصحيح و با اعتماد به ضبطهاي آن فراهم آمد (مثلاً: فرهنگ واژهنماي حافظ، مهيندخت صديقيان، تهران، اميركبير، 1366ش).
پس از انتشار اين اثر، تا چندين سال نيازي به ارائه تصحيح دوبارهاي از ديوان حافظ احساس نميشد، اما رفتهرفته مواردي پيش آمد كه تصحيح دوباره متن را موجه جلوه ميداد. پيدا شدن نسخههايي كهن و قابل توجه و همچنين لغزشهايي كه در قرائت و ضبط نسخهها در آن چاپ ديده ميشود، موجب شد تا پژوهشگران به تصحيح دوباره ديوان بپردازند. در ميان اين پژوهشها ميتوان به موارد ذيل اشاره كرد:
حافظ به سعي سايه، اميرهوشنگ ابتهاج، تهران، كارنامه، 1373ش.
ديوان حافظ، دكتر رشيد عيوضي، تهران، نشر صدوق، 1376ش [2ج] .
تصحيح سايه (ابتهاج) بر اساس 31 نسخه يا چاپ انجام شده است. از اين ميان ، بيشترين شمار را نسخههاي خطي تشكيل ميدهد و نيز برخي منابع چاپي كه تقريباً تمام آنها را چاپهاي تكنسخهاي تشكيل ميدهد.
چاپ دكتر عيوضي نيز بر اساس هشت نسخه كهن ــ کتابت ميان سالهاي 813 تا 827ق ــ تدوين شده است. از ويژگيهاي اين چاپ، بخشي است كه در جلد دوم با عنوان «يادداشتها» فراهم آمده و به توضيح دلايل انتخاب يك ضبط بر ديگر ضبطها اختصاص يافته است.
هر كدام از اين پژوهشها ويژگي خاص خود را داشته و در جاي خود قابل توجه است، اما كار تازه دكتر سليم نيساري، از ديدگاههاي گوناگوني حائز اهميت است و حتي ميتوان گفت كه اهميت چاپهاي پيشين را به ميزان زيادي تحتالشعاع قرار ميدهد.
دكتر نيساري متن خود را با استفاده از پنجاه نسخه خطي از كهنترين دستنويسهاي ديوان حافظ (و مجموعههاي حاوي اشعار او) متعلق به سده نهم هجري گردآوري كرده و اختلافات اساسي نسخهها و ترتيب ابيات را با تهيه جداولي به صورت دقيق و كامل نمايش داده است.
استفاده از اين تعداد نسخه كهن و شيوهاي كه براي توصيف اختلافها برگزيده شده، به تنهايي كافي است تا اهميت و ارزش اين پژوهش براي ما نمايان شود. كاري كه ميتواند پژوهشگران بعدي را از استفاده مستقيم نسخهها بينياز كند. به خصوص كه بررسي اين تعداد نسخه، ميزان لغزشها و بدخوانيهاي متن را قطعاً كاهش خواهد داد.
دستيابي به اين تعداد نسخه ــ كه بسياري از آنها در خارج از ايران نگهداري ميشود ــ كاري دشوار و نيازمند صرف هزينه و زمان زيادي است و مقابله دقيق آنها با يكديگر كه خود كاري است كارستان. كاري كه به گمان نگارنده تنها با عشق انجام ميشود و تجربه نشان داده است كه حتي تأسيس بنيادهاي بزرگ ــ چون بنياد شاهنامه يا بنياد نهجالبلاغه ــ نيز نتوانسته است چنين نتايجي را به جامعه علمي ارائه كند.
مقصود از اصطلاح «دگرسانيها» ــ كه در عنوان اين اثر ديده ميشود ــ آن دسته از اختلافهاي نسخهها است كه غلط محسوب نميشود و اگر اين اختلافها را در متن قرار دهيم، معنايي از آنها حاصل شود كه ميتواند درست باشد. در اين كتاب به ذكر همين دسته از اختلافات پرداخته شده و اختلافاتي كه حاصل اشتباههاي مختلف ميباشد، مورد توجه قرار نگرفته است.
در مورد متن تصحيحي ديوان ــ يعني آنچه در متن غزلها آورده شده ــ دكتر نيساري خود در ديباچه اثر (ص19) يادآور شدهاند كه «شايد همه اين گزينهها مقبول ذوق حافظپژوهان نباشد» و متذكر شدهاند كه تشريح دلايل اين انتخابها مجالي بسيار گسترده ميطلبد كه موجب افزايش بيش از اندازه حجم كتاب ميشد. انتشار آنگونه يادداشتها قطعاً ميتواند حاوي مطالبي سودمند درباره هر ضبط باشد و اميدواريم كه دكتر نيساري انتشار چنان بخشي را نيز مدنظر داشته باشند.
البته بايد اين را هم در نظر بگيريم كه متن تصحيحي دكتر نيساري از نمونههاي قابل توجه تصحيح ديوان حافظ به شمار ميآيد و از اين منظر، يكي از تصحيحاتي است كه ميتواند درباره ضبطهاي اين ديوان مورد توجه قرار گيرد. با اين وجود بايد توجه داشت كه اهميت و ارزش اساسي اين كار مرتبط با ضبط دگرسانيهاي ديوان حافظ است و گمان ميرود كه اصليترين مقصود از گردآوري اين مجموعه نيز همين بوده است. بر اين مبنا، كتاب مورد گفتگوي ما ميتواند به عنوان متني پايه براي پژوهشهاي بعدي روي ديوان حافظ پذيرفته شده و مورد استفاده قرار گيرد. ضمن اينكه متن تصحيحي نيز شامل اكثر ضبطهاي صحيح ديوان ميباشد.
از جمله كاربردهاي بسيار مهم كتاب ما نحن فيه، اطلاعات دقيقي است كه از نظر آماري براي بررسي هركدام از ضبطها و اختلافها به دست مي
