دو قرن سکوت زبان یا دو قرن غیبت کاغذ؟
اکبر ایرانی
در تیرماه امسال برای شرکت در چهارمین همایش سالانه انجمن نسخ خطی اسلامی (TIMA)، که من عضو کمیته تصحیح و انتشار آن هستم، به کمبریج رفتم. سخنرانی خود را با عنوان «کتاب شناسی متون چاپی در ایران» به صورت پوستر ارائه کردم. پس از اتمام همایش، بلافاصله راهی آکسفورد شدم تا در همایش دیگری که بخش ایرانشناسی دانشگاه آکسفورد با همکاری دانشگاه لیدن تحت عنوان «خیزش یا طلوع زبان فارسی» (The Rise of Persian Renaissance) برگزار می کرد، شرکت جویم. موضوع سخنرانی من «سنّت شفاهی آموزش در سده های نخستین و نقش سماع و عرض و مقابله در تصحیح متون» بود.
در سالهای اخیر به دلیل مطالعات پراکنده ای که درباره مباحث نسخه شناسی ــ خصوصاً کاغذ که عنصر اصلی در تولید نسخه خطی است ــ داشتم، به مسئله ای پی بردم که به نظرم بدیع می نمود، ولی نمی خواستم آن را بدون پشتوانه مطالعاتی وسیع مطرح کنم. حضور در همایش «خیزش زبان فارسي» در آکسفورد، فرصتی بود که نخست این فرضیه را در یک مجمع علمی خارج از کشور طرح نمایم. نمیدانم تاکنون کسی این مسئله را قبلاً جایی نوشته یا گفته، از این رو اگر حرف قابلی باشد برای اولین بار است که مطرح می شود.
می دانیم که عرب جاهلی پیش از اسلام به مصداق حدیث شریف نبوی «مَن بَدا جَفا» (آنکه اهل بادیه است خشک و خشن است)، مردمی مشرک، بیابانگرد، بی فرهنگ و بیسواد بودند. اما در قصیده سرایی و شاعری و البته در موضوعات متناسب با حال و احوال بتپ رستی، به اوج رسیده بودند. فرهنگ فراگیری، مبتنی بر حافظه بود و هرگونه سوادآموزی و کتابت مذمّت میشد، و به ندرت کسی آیین نوشتن می دانست. از این رو آنچه از عرب جاهلی به صورت مکتوب وجود داشت، همان شاهکارهای شعری عرب موسوم به معلّقات سبع بود.
دین اسلام با پیام «إقرأ»، مردم را به یکتاپرستی و اخلاق، دعوت و با سوگند به قلم و دستور «قیّدوا العلم بالکتابه»، همگان را به تعلیم و تربیت عمومی فراخواند. اما نوشت افزار و امکانات کتابت در دسترس نبود. لیف خرما، کتف شتر، پوست گاو و کمی هم پوست آهو، حداکثر چیزی بود که برای نوشتن از آنها استفاده می شد. از همان آغاز، برخی با کتابت حدیث نبوی مخالفت ورزیدند، اما امام علی(ع) و فرزندانش نه تنها کتابت حدیث نبوی را جایز دانستند، بلکه خود نیز بدان پرداختند (تدریب الراوی، سیوطی، ج1، ص 3)؛ همچنان که نخستین کسی که قلم به دست گرفت و مصحف شریف را به خط مبارک خود روی پوست آهو نوشت، امام علی(ع) بود.
ابوریحان در تحقیق ماللهند (ص 120) میگوید: «نخستْ نوشتن روی پوست بود و پیامبر گرامی اسلام (ص) نامه به خسرو پرویز را روی پوست آهو نوشت. در هند روی برگ درختی به نام تاری و در چین روی کاغذ می نوشتند.»
میدانیم که در ایران پیش از اسلام آموزش مخصوص طبقه شاهزادگان و اشراف بود و داستان آن کفشگر را نیز شنیده ایم که چگونه انوشیروان با آموزش فرزند او مخالفت کرد، و انوشیروان بوذرجمهر را توبیخ نمود که
چـو بازارگان بچـه گردد دبیـر
هنرمنــد و بادانش و یادگیـــر
چو فرزند ما برنشیند به تخت
دبیـری ببایـدش، پیـروزبخــت
هنر یابد از مـرد موزه فروش؟!
بدین کار دیگر تو با من مکوش
(شاهنامه، چاپ خالقی، 7/435)
از سوی دیگر سنت قصه خوانی در میان عرب جاهلی و ایرانیان رواج چشمگیری داشت. نضربن الحارث که از سران مشرکان و اقران ابوسفیان بود و از بزرگترین تجار برده و کنیزکان در عصر جاهلی به شمار می رفت، به دربار خسرو پرویز در حیره تردد می کرد و به گفته مورخان و مفسران در ذیل آیه کریمه «ومن الناس من یشتری لهو الحدیث...»، از ایرانیان قصه های رستم و اسفندیار را فرا می گرفت و به عنوان رهاورد سفر، به بادیه نشینان عرضه میداشت. به گفته برخی، او ساز عود را خوب می نواخت و چون شاعری مبرز بود، شاید قصه های رستم و اسفندیار را به صورت نقالی که بسیار جاذبه داشت، برای گروندگان به دین اسلام می خواند و می گفت: داستان های من شیرینتر از قصه های عاد و ثمود است. طبعاً این سبک «قصه خوانی ها در ایران هم که مهد شعر و ادب بود، رواج داشت.» (همان 1/13)
اما از چه زمانی کاغذ وارد فرهنگ و تمدن اسلامی شد؟ ابن فقیه (م 365 ق) در البلدان میگوید: «در عصر المهدی عباسی در جنگی که بین مسلمانان در سمرقند با لشکر چینیان رخ داد، عدهای از چینیان اسیر مسلمانان شدند. اینان به صنعت کاغذسازی و سلاح آشنا بودند. رفته رفته صنعت کاغذسازی در سمرقند که از شهرهای خراسان است رواج یافت.»
ابوریحان نیز در تحقیق ماللهند همین مطلب را گفته و افزوده که صنعت کاغذسازی از سمرقند به دیگر کشورها راه یافت. قزوینی در آثار البلاد این مطلب را از صاحب الممالک و المسالک نقل میکند. البته کدام الممالک؟ معلوم نیست. زیرا این مطلب در هیچ یک از سه کتاب موسوم به «المسالک و الممالک» دیده نمی شود. در هر صورت کاغذ از سال ــ تقریباً ــ 150ق به بعد در عصر نهضت ترجمه متون یونانی به عربی، وارد بغداد و سپس ایران و مصر شد. البته در مصر کاغذ بردی یعنی پاپیروس رواج داشت و گاه مورد استفاده خلفای عباسی هم قرار میگرفت، ولی با ورود کاغذ به تمدن اسلامی و ایجاد حرفه و شغلی به نام وِراقت، دکّانهای کاغذسازی موسوم به سوق الوراقین در بغداد راه اندازی شد. هرچند آن زمان کاغذ یکی از مهم ترین کالای تجاری به شمار میرفت، با این حال بسیار گرانقیمت بود، تا اینکه بازار کاغذفروشان در بغداد رونق گرفت.
تصور بفرمایید تقریباً در سال 1234ق، با ورود صنعت چاپ به ایران تحولی شگرف در صنعت نشر کشور ایجاد شد؛ چنانکه در سال های اخیر همگان دیدیم که با آمدن رایانه و اینترنت چه انفجاری عصر اطلاعات را پدید آورد و جهان را تبدیل به دهکدهای کوچک کرد. ورود کاغذ به تمدن اسلامی نیز نهضت ترجمه را رونق بخشید. یعقوب بن اسحاق کِندی و فارابی و ده ها عالم و دانشمند به ترجمه و تألیف کتب به زبان عربی دست زدند. در همین سالهاست که کاغذ وارد ایران می شود. طبعاً آموزش از وضع شفاهی و خصوصی به تعلیم همگانی تبدیل می گردد. در آن زمان، زبان محاوره و مکالمه مردم فارسی بود، ولی زبان علمی جهان اسلام عربی بود و آثار علمی به عربی نوشته می شد. اما کسانی چون ابن سینا و ابوریحان برخی آثار خود را برای این که استفاده آنها عام شود، به فارسی می نوشتند، یا حتی ترجمه میکردند. کم کم نهضت ترجمه متون از عربی به فارسی رونق گرفت. منصوربن نوح سامانی در سمرقند از فقها می خواهد که فتوای جواز ترجمه قرآن به فارسی را بدهند. سپس قرآن و تفسیر طبری به فارسی ترجمه میشود.
پس اینکه آثار فارسی صرفاً از اواخر قرن سوم به بعد در ایران یافت شده، غیبت کاغذ در دو قرن اول در تمدن اسلامی بوده است، نه غیبت زبان فارسی.
