میراث مکتوب- غیاث الدین جمشید بن مسعود بن محمود بن محمد کاشانی، که در دنیای غرب به «الکاشی» (al-kashi) معروف است، از جمله بزرگان و دانشمندان ایران است _ به رغم شناخته شده بودن در میان خاورشناسان غربی _ در میان هم وطنان خود چنان که باید و شاید شناخته شده نیست.
مرکز پژوهشی میراث مکتوب در راستای ارج نهادن به مقام علمی این ریاضی‌دان و اخترشناس نامدار برجسته تصمیم دارد با همکاری دانشگاه کاشان «همایش میراث علمی غیا‌ث‌الدین جمشید کاشانی» را در روزهای سوم و چهارم اسفند برگزار کند.
آنچه در ادامه می آید، گفت‌وگوی مرکز پژوهشی میراث مکتوب با مهندس یونس کرامتی، دبیر علمی این همایش است.
لطفاً مختصری دربارۀ زندگی نامه و کارنامۀ علمی غیاث الدین جمشید کاشانی توضیح دهید.
تقریباً تمامی آنچه که از زندگی کاشانی می‌دانیم از بررسی آثار علمی ارزندۀ او و نیز دو نامه که خطاب به پدر خود و مردم کاشان نوشته به دست آمده است. کاشانی احتمالاً در حدود 790 قمری/1388 میلادی به دنیا آمد. در واقع دورۀ کودکی و جوانی کاشانی درست مقارن اوج یورش‌های وحشیانۀ تیمور به ایران بود. با این همه وی در همین شرایط نیز هرگز از آموختن علوم مختلف غافل نشد. پدرش مسعود، پزشک بود اما ظاهراً از علوم دیگر نیز بهرۀ بسیار داشت.  
نخستین فعالیت علمی کاشانی که از تاریخ دقیق آن آگاهیم، رصد خسوف در کاشان است. کاشانی زمان این رصد را در زیج خاقانی سی‌ام شهریورماه 775 یزدگردی (معادل با دوم ژوئن 1406 میلادی و 14 ذی‌حجۀ 808 قمری) ثبت کرده است.
غیاث الدین در 21 رمضان 809 قمری مطابق با اول مارس 1407 میلادی، در همین شهر، رسالۀ کمالیه را در موضوع ابعاد و اجرام نوشت. او احتمالاً در سمرقند تحریر نویی از این رساله فراهم آورد اما این بار آن را سُل�'َم السماء (نردبان آسمان) نامید.
4 سال بعد در 813 قمری هنوز در کاشان بود و رسالۀ مختصر لباب اسکندری را به درخواست میرزا اسکندر بهادرخان (نوۀ تیمور و پسرعموی الغ بیگ) نوشت.
در 816 قمری کتاب نجومی مهم خود یعنی زیج خاقانی را به فارسی نوشت. این تاریخ در پایان نسخه‌ای از زیج خاقانی ظاهراً به خط خود کاشانی, قید شده است و به نظر می‌رسد مربوط به اتمام جداول زیج باشد.
اما به نظر می‌رسد که چند سال بعد و به محض ورود به سمرقند دیباچه‌ای به این زیج افزوده یا دیباچۀ پیشین را تغییر داده و در دیباچۀ جدید، این زیج را به کتابخانۀ الغ بیگ هدیه کرده است.
سرانجام در 824 قمری به همراه معین الدین کاشانی از کاشان به سمرقند رفت و چنان که خود در نامه‌هایش کم و بیش اشاره کرده، در بنیان گذاری رصد خانۀ سمرقند نقش اصلی را ایفا نمود و از همان آغازِ کار، به ریاست آن‌جا برگزیده شد.
کاشانی در شعبان 827 قمری شاهکار بزرگ خود الرساله المحیطیة را به پایان رساند. دست‌نویسی کهن از این اثر با شمارۀ 5389 در کتابخانۀ آستان قدس رضوی نگهداری می‌شود که زمانی در زمرۀ کتاب‌های شیخ بهایی بوده است. او در این کتاب عدد پی را با چنان دقتی حساب کرد که دست کم 150 سال در جهان بی رقیب بود.
کاشانی در 830 قمری مفصل‌ترین اثر خود مفتاح الحساب را به پایان رساند. وی در همین سال ها رسالۀ وتر و جیب را دربارۀ محاسبۀ سینوس یک درجه نوشت، اما به نظر می رسد که فرصت نکرد نسخۀ نهایی آن را تنظیم کند.
کاشانی تا پایان عمر کوتاه خود در مقام ریاست رصدخانۀ سمرقند به کار مشغول بود. سرانجام صبح روز چهارشنبه 19 رمضان 832 قمری مطابق 22 ژوئن 1429 میلادی بیرون شهر سمرقند و در محل رصدخانه درگذشت.
مسلماً کاشانی دانشمند برجسته ای بوده است که میراث مکتوب برگزاری همایشی برای بزرگداشت وی را در دستور کار خود قرار داده است. مهم ترین نوآوری های وی کدامند؟
مهم‌ترین نوآوری‌های کاشانی از این قرار است:
1. اختراع مجدد کسرهای دهگانی (اعشاری): گرچه کاشانی نخستین به کار برندۀ این کسرها نیست، اما بی‌تردید رواج این کسرها را به او مدیونیم.
2. دسته بندی معادلات درجۀ اول تا چهارم
3. حل عددی معادلات درجۀ چهارم و بالاتر
4. محاسبۀ عدد پی: کاشانی در الرسالة المُحیطیة، عدد پی را با دقتی که تا سال‌ها پس از وی بی نظیر ماند محاسبه کرده است.
5. اختراع روش کنونی پیدا کردن ریشۀ n اُم عدد دلخواه. روش کاشانی اساساً همان روشی است که صدها سال بعد توسط پائولو روفینی (ریاضی‌دان ایتالیایی، 1765-1822میلادی)، و ویلیام جُرج هارنر (ریاضی‌دان انگلیسی،1786-1837میلادی)، مجدداً اختراع شد و روش روفینی -هارنر نام گرفت.
6. اختراع روش کنونی پیدا کردن جذر (ریشۀ دوم) که در اصل ساده شدۀ روش پیدا کردن ریشۀ n اُم است.
7. ساخت یک ابزار رصدی: کاشانی ابزارِ رصدی جالبی اختراع کرد و آن را طَبَقُ المَناطِق�' نامید. رساله‌ای نُزهَۀ الحَدائِق کاشانی که از آن یاد کردیم دربارۀ طرز کار آن است.
8. نگارش مهم‌ترین کتاب دربارۀ حساب: کتاب مفتاح الحساب کاشانی مهم‌ترین و مفصل‌ترین اثر دربارۀ ریاضیات عملی و حساب در دورۀ اسلامی است.
9. محاسبۀ جِیب (سینوس) یک درجه

یونسکو هر سال نام شماری از بزرگان کشورهای مختلف را در تقویم سال بعد خود یاد می کند. میراث مکتوب سال قبل به همین دلیل بزرگداشتی برای نصیرالدین طوسی برگزار کرد. امسال نیز از قطب الدین شیرازی نام برده شده است. چرا میراث مکتوب به جای برگزاری همایش بزرگداشت قطب الدین، برآن شد که از کاشانی تجلیل کند؟
فهرستی که شما به آن اشاره کردید، هر سال به پیشنهاد کمیسون های ملی یونسکو در کشورهای مختلف تنظیم می گردد. در واقع نام قطب الدین شیرازی را کمیسیون ملی یونسکو در ایران به یونسکو پیشنهاد کرده است. نوزدهم رمضانی که گذشت، دقیقاً ششصدمین سالگرد درگذشت کاشانی بود. کمیسیون ملی یونسکو اگر به این نکته توجه کافی می داشت یا اگر برای تنظیم این فهرست از اهل فن چنان که باید و شاید مشورت می گرفت مسلم بدانید که نام وی را نیز برای امسال به یونسکو پیشنهاد می کرد.
و اما همچنان که اشاره کردید، میراث مکتوب اسفند ماه سال گذشته به مناسبت ذکر نام خواجه نصیرالدین طوسی در فهرست یونسکو همایش بزرگ و بسیار آبرومندی در تهران برگزار کرد. از همان هنگام نیز قرار شد در اسفند ماه سال جاری همایشی برای بزرگداشت قطب الدین شیرازی یا غیاث الدین جمشید کاشانی برگزار گردد. در تابستان سال جاری مقارن با رمضان 1432 میلادی (یعنی دقیقاً در ششصدمین سالگرد درگذشت کاشانی) کتاب ماه علوم فنون که به سردبیری اینجانب منتشر می گردد، ویژه نامه ای برای بزرگداشت کاشانی منتشر کرد. در اواخر تابستان سال جاری متوجه شدیم که دانشگاه کاشان نیز در صدد برگزاری بزرگداشتی برای کاشانی است. ابراز علاقۀ دانشگاه کاشان از یکسو، و بی توجهی مقامات استان فارس و شهر شیراز از سوی دیگر (که حتی از پاسخی مختصر به میراث مکتوب نیز دریغ کردند) موجب شد که مرکز پژوهشی میراث مکتوب برگزاری همایش میراث علمی غیاث الدین جمشید کاشانی را در دستور کار خود قرار دهد.
چه سازمان ها و نهادهایی در برگزاری این همایش مشارکت دارند؟
مرکز پژوهشی میراث مکتوب و دانشگاه کاشان برگزار کنندۀ این همایش هستند و پژوهشکدۀ تاریخ علم دانشگاه تهران، انجمن ریاضی ایران و خانۀ ریاضیات اصفهان نیز در این کار مشارکت دارند. به ویژه باید به مشارکت ارزشمند ریاست محترم پژوهشکدۀ تاریخ علم دانشگاه تهران و دانشجویان و فارغ التحصیلان این پژوهشکده در امور علمی و اجرایی اشاره کنم که همین نیز از آنان انتظار می رفت. زیرا به نظر من، صاحبان اصلی این همایش آنان به شمار می آیند. خانۀ ریاضیات اصفهان نیز با پذیرش اسکان یک روزه میهمانان همایش در اصفهان و تدارک برخی برنامه های جانبی مشارکتی ارزشمند داشته است.
آیا تاکنون در ایران برای بزرگداشت کاشانی اقدامی شده است؟
پیش از این دانشگاه کاشان در سال 2000 میلادی که سال جهانی ریاضیات نامیده شده بود، همایشی در شهر کاشان برگزار کرده بود و همچنان که گفتم در تابستان امسال نیز ویژه نامه ای برای بزرگداشت وی برگزار شد. اما همایشی که در پیش داریم بی گمان جدی ترین اقدام ایرانیان برای بزرگداشت این دانشمند بزرگ خواهد بود.
گویا این کنفرانس جنبه فراملی نیز یافته است. در این همایش از چند مهمان خارجی دعوت شده است؟
بله. بنده به عنوان دبیر علمی همایش پیش از فراخوان عمومی، یکایک پژوهشگران داخلی و خارجی را که اثر منتشر شده ای دربارۀ کاشانی داشتند دعوت به شرکت در همایش کردم. خوشبختانه بیشتر این پژوهشگران نیز به این دعوت پاسخ مثبت داده اند. از میان پژوهشگران داخلی می توان به دکتر حسین معصومی همدانی، دکتر محمد باقری و چند تن از فارغ التحصیلان پژوهشکدۀ تاریخ علم و رشتۀ معماری دانشگاه شهید بهشتی اشاره کرد. شماری میهمانان خارجی همایش نیز که حضورشان قطعی شده بدین قرارند:
دکتر گلن ون بروملن از کانادا، دکتر یان پیتر هوخندایک، دکتر بنو ون دالن، دکتر استون وپستر (هر سه از هلند)، دکتر علی بابایف (جمهوری آذربایجان)، دکتر خورشید عبدالله زاده (تاجیکستان)، از میان نامداران این حوزه فقط خانم دکتر ایوونه دُلد سمپلونیوس که آثار ارزشمندی در زمینۀ معماری در آثار کاشانی نوشته اند به دلیل بیماری مزمن، از حضور در کنفرانس عذر خواستند. و شخصاً امیدورام که این همایش با حضور همۀ صاحبنظران این حوزه برگزار شود.
آیا برای دعوت پژوهشگران دیگر نیز تمهیدی درنظر گرفته اید؟
بله فراخوان عمومی کنفرانس برای همۀ موسسات علمی و پژوهشی مرتبط داخلی و خارجی و نزدیک به 5000 نفر از پژوهشگران مرتبط با میراث ارسال شده و افزون بر این در وبگاه میراث مکتوب و بسیاری از موسسات معتبر شرق شناسی نیز درج شده است.
آیا مقالاتی که قرار است در همایش ارائه گردند مشخص شده است؟
همۀ میهمانان خارجی و بیشتر مدعوین داخلی موضوع سخنرانی خود را مشخص و چکیدۀ مقالات خود را نیز ارسال کرده اند. شماری نیز در پاسخ به فراخوان عمومی چکیده مقالات خود را به آدرس دبیرخانه علمی ارسال کرده اند. مهلت ارسال چکیده در اول بهمن ماه به پایان می رسد و کمیته علمی همایش در نیمۀ نخست بهمن رد یا قبول مقالات را به اطلاع نویسندگان خواهد رساند.
کمی درباره چند و چون برنامه های این همایش توضیح دهید؟
به نظر من همایش خواجه نصیرالدین طوسی که شما نیز به آن اشاره کردید، الگویی بسیار مناسب بود برای همایش هایی است که میراث مکتوب می خواهد در آینده برگزار کند یا در برگزاری آنها مشارکت داشته باشد. این همایش به تأیید و تأکید بسیاری از اهل فضل چه از نظر سطح علم و چه از نظر اجرایی، یکی از موفق-ترین و باکیفیت ترین همایش های برگزار شده در ایران بوده است. 
خوشبختانه بسیاری از همکاران علمی و اجرایی آن همایش، در این همایش نیز نقشی محوری ایفا می کنند و مسلماً تجربۀ ارزشمند آنان، در برگزاری موفق این همایش بسیار موثر خواهد بود. آقای دکتر باقری، دبیر همایش قبلی، در این همایش نیز نقشی بسزا دارند و باید اقرار کنم که بدون حمایت معنوی و راهنمایی های ارزنده ایشان، برگزاری این همایش ممکن نبود. شماری از اعضای کمیتۀ علمی همایش خواجه نصیر نیز که در افزایش کیفیت آن همایش نقشی بسزا داشتند در کمیتۀ علمی این همایش عضویت دارند. سرکار خانم پیری، مدیر روابط عمومی و امور بین الملل میراث مکتوب نیز با کمک همکاران خود در روابط عمومی همۀ مشکلات موجود را از سر راه برداشته اند.
در همایش کاشانی نیز همچون همایش طوسی درکنار برگزاری جلسات سخنرانی، برنامه های جانبی دیگری را نیز در نظر داریم. از جمله می توان به موارد زیر اشاره کرد:
انتشار چاپ نسخه برگردان مجموعه آثار کاشانی، چاپ مجدد برخی آثار پژوهشی مرتبط با کاشانی، برگزاری نمایشگاهی از دست نویس های آثار کاشانی و آثاری که دربارۀ کاشانی نوشته شده اند، نمایشگاه پایان نامه های پژوهشکدۀ تاریخ علم دانشگاه تهران، گردآوری مقالات نوشته شده دربارۀ غیاث الدین جمشید کاشانی و اعطای این مجموعه به شرکت کنندگان در قالب یک لوح فشرده.
متن کامل این مقالات به زودی از طریق وبگاه اختصاصی همایش نیز در دسترس همگان است.